Trung tâm bảo tồn
di tích Lịch sử - Văn hoá Cố đô Hoa Lư Ninh Bình

NGHIÊN CỨU, BẢO TỒN VĂN BIA GHI VIỆC TRÙNG TU CẦU ĐÁ

BẮC QUA SÔNG CHANH, XÃ NINH HÒA, THÀNH PHỐ  HOA LƯ.

Văn bia ghi chép về việc xây dựng cầu đường tại các địa phương là một loại hình tư liệu quan trọng, tiền nhân xưa có nói: “Phúc điền có tám thứ, trong đó việc xây cầu là quan trọng nhất”.

Bia đá và văn bia là Di sản quý, có giá trị cao về lịch sử và nghệ thuật, cần được bảo tồn và giới thiệu rộng rãi để phát huy giá trị của Di sản. Bia đá ghi lại việc xây dựng, trùng tu cầu đường thường được dựng sau khi xây xong cầu đường, đặt ngay tại nơi thi công; Có thể ngoài cánh đồng, đường cái, ven đê sông... trải qua thời gian có nhiều sự thay đổi vị trí, cầu đường được mở rộng, bia đá được di dời, lâu ngày khiến cho văn bia không được quan tâm nghiên cứu.

Nằm trên địa bàn thôn Ngô Thượng, cạnh đường 12B, đối diện UBND xã Ninh Hòa, đặt đầu cầu Lòn (cầu Ninh Hòa), là Bia đá được chế tác bằng đá xanh nguyên khối, hình hộp chữ nhật; Gồm hai mặt: Mặt trước, trán bia trang trí Lưỡng long chầu Nguyệt, bên dưới khắc nổi dòng chữ “重 修 棦 江 石 橋 碑 記 ” (tạm dịch nghĩa : Bia ghi chép về việc sửa lại cầu đá sông Chanh).

Lòng bia  khắc chữ Hán, thể chân phương còn khá rõ nét. Toàn bộ văn bia khắc theo hàng dọc, kể cả tiêu đề, gồm có 275 chữ còn đọc được với nội dung chính ghi chép lại toàn bộ quá trình trùng tu tôn tạo và quy mô kiến trúc cầu đá sông Chanh.

Phần đầu văn bia cho biết:

重 修 棦 江 石 橋 碑 記

棦 江 之 橋 其 來 久矣. 外 架 以 木, 中 架 以 竹, 終 焉 濟 之 以  舟. 居 民 耕 穫, 行 旅 往 來 常 勉 力涉 也!         

紹 治 年 間, 大 駕 北 巡, 履 道 一 條 表 為 進 謁 路, 平 直 遂 成 砥 矢.

嗣 德 十 八 年, 省 臬 楊 大 人 親 謁 丁 黎 皇 帝 二 廟, 過 此 見 斷 橋, 砥 柱 三 五 僅 存, 訪 之 耆 老 謀 諸 本 總 盎 伍 故 阮 官 捐 貨 新 之; 命 故 休 致 該 總 黃 登 貫 董 其 役, 召 匠 輦 石 閱 月 工 成. 將 碑 而 銘 之. ...

Phiên âm: 

Trùng tu Chanh giang thạch kiều bi ký

Chanh giang chi kiều kỳ lai cửu hỹ. Ngoại giá dĩ mộc, trung giá dĩ trúc, chung yên tế chi dĩ chu. Cư dân canh hoạch hành lữ vãng lai thường miễn lực thiệp dã.

Thiệu Trị niên gian đại giá Bắc tuần, lý đạo nhất điều biểu vi Tiến Yết lộ bình trực toại thành chỉ thỉ.

Tự Đức thập bát niên, Tỉnh Niết Dương đại nhân thân yết Đinh Lê hoàng đế nhị miếu, quá thử kiến đoạn kiều chỉ trụ tam ngũ cận tồn, phỏng chi kỳ lão, mưu chư bản tổng Áng Ngũ cố Nguyễn quan quyên hoá tân chi, mạnh cố hưu trí Cai Tổng Hoàng Đăng Quán đổng kỳ dịch, triệu tượng liễn thạch duyệt nguyệt công thành, tương bi nhi minh chi. ...

Dịch nghĩa:

Bia ghi việc sửa lại cầu đá sông Chanh

Cầu trên sông Chanh đã có từ lâu, cầu này bên ngoài gác gỗ trong gác bằng tre, bởi vậy cho nên chuyên chở vẫn phải dùng thuyền cư dân cày gặt, lữ hành qua lại khó khăn khi qua sông.

Khoảng niên hiệu Thiệu Trị xa giá Bắc tuần, một dải đường đi gọi là “đường Tiến Yết” bèn được mở thêm bằng phẳng rộng rãi.

Tới năm Tự Đức thứ 13 (1865) Tỉnh Niết Dương đại nhân thân hành tới bái yết hai đền vua Đinh vua Lê, qua đây thấy cầu gãy chỉ còn hai ba cái trụ đá, mời bảo các kỳ lão mưu cùng quan họ Nguyễn cũ ở Áng Ngũ trong tổng quyên tiền sửa mới lại rồi sai hưu trí cũ Cai tổng Hoàng Đăng Quán đốc công gọi thợ đẽo đá hết tháng thì xong và đem bia tới để khắc...

Văn bia ghi chép việc tu sửa cầu đá sông Chanh là nguồn tư liệu Hán Nôm có giá trị đặc biệt quan trọng, cho biết chính xác quy mô, thời gian trùng tu, sửa chữa và hoàn thành các hạng mục kiến trúc cây cầu. Nội dung văn bia ghi rõ cầu được tu sửa vào năm Tự Đức thứ 13 (1865), cho thấy Nhà Nguyễn đã chú trọng đối với việc tu bổ và xây dựng cầu đò tại các địa phương, khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng cầu, lợi ích của cầu trong đời sống cộng đồng. Văn bia cầu đá sông Chanh còn chứa đựng hệ thống thông tin nhiều mặt về lịch sử, kinh tế, xã hội…, không chỉ có giá trị trong quá khứ mà còn cả trong hiện tại cho dù hiện nay cây cầu đá đã được thay thế bằng cây cầu bê tông vững chắc, vẫn là huyết mạch dẫn vào Cố đô Hoa Lư.

Vì vậy, hy vọng trong thời gian tới các cấp chính quyền, ban nghành hữu quan cần nhanh chóng xây dựng nhà bia để bảo quản, tránh mưa nắng hư hại Di sản. In  và dịch thuật để làm sáng tỏ thông tin cây cầu, công lao của những người tham gia đóng góp xây dựng và vai trò của cây cầu trong việc kết nối các địa phương, tạo điều kiện thuận lợi cho lưu thông, sinh hoạt của nhân dân. Bên cạnh đó giá trị của văn bia còn giúp xác định vai trò, tầm quan trọng của hệ thống cầu đá thời xưa.

Kim Cúc