Trung tâm bảo tồn
di tích Lịch sử - Văn hoá Cố đô Hoa Lư Ninh Bình

VAI TRÒ CỦA CHÍNH SÁCH KHUYẾN NÔNG DƯỚI THỜI HOÀNG ĐẾ

 LÊ ĐẠI HÀNH ĐỐI VỚI SỰ ỔN ĐỊNH VÀ PHÁT TRIỂN

CỦA NHÀ NƯỚC ĐẠI CỒ VIỆT

1. Đặt vấn đề

Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, Nhà nước quân chủ thời Tiền Lê đứng đầu là Hoàng đế Lê Đại Hành được xem là một trong những thời kỳ đặt nền móng vững chắc cho công cuộc dựng nước và giữ nước sau khi giành lại được độc lập. Trong bối cảnh đất nước mới thoát khỏi ách đô hộ hơn một ngàn năm của phương Bắc (năm 938) và trải qua nhiều biến động chính trị ở thời nhà Đinh (968 - 980), việc củng cố nền độc lập và phát triển kinh tế trở thành mục tiêu hàng đầu. Nông nghiệp với vai trò là ngành sản xuất chủ lực đã được vua Lê Đại Hành đặc biệt quan tâm. Chính sách khuyến nông dựa trên nền tảng kinh tế đã được xây dựng và mở rộng dưới thời nhà Đinh, không chỉ củng cố sức mạnh kinh tế cho Đại Cồ Việt mà còn góp phần duy trì độc lập dân tộc, xây dựng một quốc gia thống nhất, tự chủ và thịnh vượng.

Lê Đại Hành là vị vua rất coi trọng phát triển nông nghiệp và là người đầu tiên trong lịch sử phong kiến Việt Nam tổ chức lễ Tịch điền với mục đích khuyến khích nhân dân chăm lo sản xuất nông nghiệp. Chính sách khuyến nông của nhà vua không chỉ dừng lại ở việc khuyến khích tinh thần mà còn bao gồm nhiều biện pháp: đào đắp đê điều, nạo vét kênh mương, xây dựng các công trình thủy lợi, phòng chống lũ lụt và giữ nước tưới tiêu; khuyến khích nông dân mở rộng diện tích canh tác, phát triển các nghề thủ công và buôn bán nhằm ổn định đời sống. Nhờ đó, nông nghiệp nhanh chóng phát triển, đời sống nhân dân được ấm no và thịnh vượng.

2. Chính sách khuyến nông dưới thời Hoàng đế Lê Đại Hành

2.1. Tổ chức lại ruộng đất và cơ chế quản lý

Dưới thời Hoàng đế Lê Đại Hành, cùng với việc củng cố bộ máy cai trị và ổn định đất nước, ông đặc biệt chú trọng đến vấn đề quản lý và tổ chức lại hệ thống ruộng đất trên khắp cả nước nhằm vừa củng cố quyền lực trung ương, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp. Để thực hiện quyền sở hữu tối cao của nhà vua đối với đất đai, ông đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm xác lập quyền quản lý của Nhà nước, đồng thời tạo nền tảng vật chất vững chắc cho sự phát triển của Đại Cồ Việt.

Một phần ruộng đất trọng yếu, đặc biệt là ở các vùng đồng bằng màu mỡ thuộc châu thổ sông Hồng ngày nay, được vua trực tiếp phân phong cho các con cai quản. Đại Việt Sử ký toàn thư chép năm 991 “phong hoàng tử thứ sáu là Cân làm Ngự Bắc Vương, đóng ở trại Phù Lan[1]’’; năm 992, “phong hoàng tử thứ năm là Đĩnh làm Khai Minh Vương, đóng ở Đằng Châu[2]’’; năm 994, “phong hoàng tử thứ mười là Mang làm Nam Quốc Vương, đóng ở châu Vũ Lung[3]’’[4]… “Mặt khác, Nhà nước vẫn duy trì hình thức “phân phong” giao quyền “cai quản” cho một số người có thế lực ở một số vùng nhất định thuộc các khu vực châu Ái, châu Hoan, mà điển hình là ở vùng đồng bằng sông Mã, sông Lam. Trong các trường hợp này, người được phân phong có quyền hưởng hoa lợi dưới hình thức cống nạp hiện vật và tô lực dịch của các hộ thuộc phạm vi quản giữ”[5]. Chính sách này thể hiện sự phối hợp giữa quyền lực tập trung của nhà nước và sự quản lý, cai trị của các quan lại địa phương. Cách thức này vừa giúp bảo đảm nguồn thu cho triều đình, duy trì trật tự xã hội ở các địa phương, đồng thời ràng buộc quyền lợi với nghĩa vụ của những người được phân phong, tạo cơ chế ổn định trong quản lý đất đai và sản xuất nông nghiệp.

Ngoài số ruộng đất được phân phong, phần lớn ruộng đất trong cả nước được Nhà nước giao cho các giáp, xã quản lý theo chế độ công điền. “Đại bộ phận ruộng đất trong nước được Nhà nước giao cho các giáp, xã quản lý và sử dụng, có nghĩa vụ nộp tô thuế cho Nhà nước, về cơ bản ruộng đất ở các giáp, xã được chia cho các đầu hộ để canh tác và sự phân chia này chắc là theo định kỳ. Những hộ được chia đất để sản xuất có nghĩa vụ phải nộp tô thuế và sản vật theo mùa bằng hiện vật. Nhà nước thời Tiền Lê có thể đã giao việc thu thuế ở các địa phương cho các chức quan Quản giáp, vì thời kỳ này sử sách thường nhắc đến chức Quản giáp đi thu thuế như Dương Tiến Lộc chẳng hạn.”[6]  Hình thức quản lý này không chỉ tạo nên sự công bằng trong quyền sử dụng đất, mà còn thúc đẩy tinh thần cộng đồng, đoàn kết trong sản xuất, bảo đảm rằng mọi người dân đều có điều kiện lao động sản xuất, sinh sống. Các chức quan địa phương như Quản giáp được giao nhiệm vụ kiểm kê, giám sát việc canh tác và thu thuế, đảm bảo tính minh bạch, hợp lý và hiệu quả trong công tác thu nộp, đặc biệt trong điều kiện bộ máy hành chính còn sơ khai của thời kỳ đầu nhà nước phong kiến.

Ngoài ra, một số khu vực trọng yếu, nhất là vùng kinh đô Hoa Lư và khu vực Đại La cũ, được Nhà nước trực tiếp tổ chức sản xuất. Lực lượng lao động tại đây chủ yếu là phạm nhân bị xử khổ sai, nô tỳ và tù binh, đặc biệt là tù binh người Champa bị bắt trong các cuộc chinh phạt. Cách làm này không chỉ bảo đảm nguồn lương thực và nhu yếu phẩm cần thiết cho triều đình, mà còn giúp triều đình kiểm soát trực tiếp các vùng trọng yếu, duy trì trật tự xã hội và an ninh tại khu vực trung tâm.