CỐ ĐÔ HOA LƯ TRONG LỊCH SỬ DÂN TỘC VIỆT NAM VÀ
YÊU CẦU BẢO TỒN, PHÁT HUY BỀN VỮNG
1. Đặt vấn đề
Cố đô Hoa Lư là nơi ghi dấu ấn vàng son một thời oanh liệt, hào hùng của dân tộc ta: Thống nhất đất nước, đánh bại quân xâm lược nhà Tống (980 - 981), giữ vững bờ cõi trước sự quấy nhiễu của quân Chiêm Thành và khởi đầu quá trình định đô Thăng Long (Hà Nội ngày nay). Nơi đây còn mang đậm giá trị văn hóa và lịch sử. Ở thế kỷ X, dưới thời Đinh - Tiền Lê các dấu mốc văn hóa quan trọng đã hình thành và là nền tảng khơi mạch nguồn cho sự hình thành nền văn minh Đại Việt và nền văn hóa Việt Nam ở các giai đoạn sau. Đây cũng là thời kỳ đất nước và dân tộc ta có những bước chuyển biến, phát triển mạnh mẽ về kinh tế - xã hội, minh chứng thể hiện sự phát triển mới trong ý thức dân tộc, tạo thế và lực đưa đất nước tiến lên một tầm cao mới, đủ sức mạnh chiến thắng mọi kẻ thù.
Với những giá trị đặc biệt, Cố đô Hoa Lư là kho tàng di sản văn hóa quý giá, phản ánh sinh động quá trình hình thành Nhà nước Đại Cồ Việt, đồng thời là nguồn tư liệu quan trọng trong giáo dục truyền thống yêu nước, bồi đắp niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm gìn giữ di sản cho thế hệ trẻ.
2. Nội dung
2.1. Giá trị lịch sử - văn hóa tiêu biểu của di sản Cố đô Hoa Lư
Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng Đế, đặt tên nước là Đại Cồ Việt. Vùng đất Hoa Lư được chọn làm kinh đô của Nhà nước Phong kiến Trung ương tập quyền đầu tiên của dân tộc Việt Nam. Đại Việt Sử ký tiền biên chép: “Vua buổi đầu lên ngôi, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư. Trước kia vua muốn đóng đô ở thôn Đàm, nhưng cho là nơi ấy thế đất chật hẹp, lại không có lợi thế nên dời sang động Hoa Lư, đặt kinh đô mới, đắp thành đào hào, dựng cung điện, đặt triều nghi, các bề tôi dâng tôn hiệu là Đại Thắng Minh Hoàng Đế”[1]. Kinh đô Hoa Lư (nay thuộc phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình) có quy mô khoảng 300ha, được bao bọc bởi những dòng sông xanh uốn lượn và hệ thống núi đá vôi trùng điệp tạo thành những bức tường thành thiên nhiên vững chắc, vừa thuận lợi cho phòng thủ, vừa phù hợp với điều kiện xây dựng một trung tâm chính trị độc lập.
[1] Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Đại Việt Sử ký tiền biên, Nxb Hồng Đức, năm 2018, tr.197.
Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng
Sau khi triều Đinh suy yếu, năm 980, Lê Hoàn lên ngôi, mở đầu triều đại Tiền Lê. Dưới triều vua Lê Đại Hành, kinh đô Hoa Lư tiếp tục giữ vai trò trung tâm quyền lực quốc gia. Sau chiến thắng chống Tống năm 981 và ổn định tình hình trong nước, năm 984, nhà vua cho xây dựng hàng loạt cung điện nguy nga, tráng lệ, phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của đất nước. Đại Việt Sử ký toàn thư chép: “điện Bách Bảo Thiên Tuế ở núi Đại Vân, cột dát vàng bạc, làm nơi coi chầu; phía đông là điện Phong Lưu, phía tây là điện Tử Hoa, bên tả là điện Bồng Lai, bên hữu là điện Cực Lạc. Tiếp đó làm lầu Đại Vân, dựng tiếp điện Trường Xuân lại dựng điện Long Lộc, mái lợp ngói bạc”[1], cho thấy quy mô đồ sộ của kinh đô, phản ánh trình độ kiến trúc, mỹ thuật và tư duy thẩm mỹ của các bậc tiền nhân ở thế kỷ X.
[1] Đại Việt sử ký toàn thư, Bản in Nội các quan bản (Mộc bản khắc năm Chính Hòa thứ 18 - 1697), Hoàng Văn Lâu - Ngô Thế Long dịch, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1998, tr.271.
Đền thờ vua Lê Đại Hành
Năm 1010, vua Lý Công Uẩn ban Chiếu dời đô ra Đại La, Hoa Lư khép lại vai trò kinh đô, trở thành cố đô. Năm tháng trôi qua, những cung điện, thành quách xây dựng dưới thời Đinh - Tiền Lê không còn. Tuy vậy, giá trị tinh thần và ký ức lịch sử của kinh đô xưa vẫn được các thế hệ người Việt gìn giữ, bồi đắp thông qua việc xây dựng đền, đình, chùa, miếu, phủ nhằm tưởng niệm các bậc tiền nhân, lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ vàng son.
Ngày nay, Khu Di tích Cố đô Hoa Lư bảo tồn một hệ thống di tích lịch sử - văn hóa phong phú, tiêu biểu như: đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, đền thờ vua Lê Đại Hành, chùa Nhất Trụ, đền thờ công chúa Phất Kim, chùa và động Am Tiên, bia Cửa Đông,... cùng nhiều hang động gắn với lịch sử kinh thành. Đặc biệt, hai ngôi đền thờ vua Đinh và vua Lê tọa lạc ở nơi chính điện kinh thành Hoa Lư xưa, đến thế kỷ XVII đã được xây dựng lại theo kiểu “nội công ngoại quốc”, bên trong kiến trúc theo kiểu hình chữ “công” (工), bên ngoài kiến trúc theo kiểu hình chữ “quốc” (国) mang phong cách kiến trúc độc đáo, kết hợp nghệ thuật chạm khắc gỗ và đá đạt tới trình độ tinh xảo đã để lại những giá trị nghệ thuật vô cùng to lớn.
Những năm qua, công tác nghiên cứu và khai quật khảo cổ tại Cố đô Hoa Lư được tiến hành thường xuyên, bổ sung nhiều luận cứ khoa học quan trọng về tính chất, quy mô và kiến trúc của kinh đô xưa. Các phát hiện mới đã khẳng định giá trị, vị thế đặc biệt của vùng đất Hoa Lư, đồng thời mang đến cho khu di tích diện mạo mới giàu bản sắc. Những thành quả này đã làm nổi bật dấu ấn Cố đô Hoa Lư trong lịch sử dân tộc, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới trong công tác quảng bá, quy hoạch, bảo tồn và phát huy di sản thời Đinh - Tiền Lê.
Ngoài ra, Cố đô Hoa Lư còn được xem là nơi lưu giữ và lan tỏa nhiều lễ hội, phong tục, nghi thức cung đình cùng các tín ngưỡng dân gian đặc sắc. Tiêu biểu là Lễ hội Hoa Lư, diễn ra vào tháng 3 âm lịch hằng năm, tái hiện sinh động nghi lễ truyền thống, các trò chơi dân gian độc đáo, đồng thời tôn vinh công lao của các bậc tiền nhân, qua đó hun đúc lòng yêu nước và ý thức cộng đồng cho thế hệ trẻ.
Khai mạc Lễ hội Hoa Lư 2025
2.2. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản Cố đô Hoa Lư trong bối cảnh hiện nay
Hiện nay, Cố đô Hoa Lư là điểm đến hấp dẫn của du lịch Việt Nam. Công tác bảo tồn di sản được triển khai song song với phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm nguyên tắc giữ gìn giá trị nguyên gốc, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận và thụ hưởng cho cộng đồng. Nhiều di tích được trùng tu, cảnh quan tôn tạo hài hòa, hạ tầng du lịch nâng cấp đồng bộ, đáp ứng nhu cầu tham quan và trải nghiệm của hàng triệu du khách mỗi năm.
Tuy vậy, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản đang đối mặt với không ít thách thức: hài hòa giữa bảo tồn và phát triển bền vững; đảm bảo du lịch trong khu di sản phù hợp với quy hoạch chung của tỉnh; đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động bảo tồn; tăng cường quản lý Nhà nước; đồng thời gắn kết chặt chẽ phát triển du lịch với kinh tế, an sinh xã hội,…
Trong bối cảnh đó, để vừa bảo tồn giá trị nguyên vẹn của di sản, vừa khai thác hiệu quả tiềm năng phát triển, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.
2.2.1. Xây dựng hệ thống chính sách
Trong những năm qua, nhận thức sâu sắc vai trò đặc biệt của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội bền vững, Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình đã xác định rõ vị trí, vai trò của Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư trong chiến lược phát triển tổng thể của tỉnh. Quan điểm xuyên suốt được quán triệt là phát triển kinh tế phải dựa trên nền tảng bảo tồn di sản, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa, vừa tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế, đặc biệt là phát triển du lịch văn hóa.
Nghị quyết số 07-NQ/TU ngày 29/10/2021 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Ninh Bình “về phát triển du lịch Ninh Bình giai đoạn 2021 - 2030, định hướng đến năm 2045”[1], trong đó nhấn mạnh yêu cầu gắn kết chặt chẽ giữa phát triển du lịch với bảo tồn, phát huy các giá trị lịch sử - văn hóa, truyền thống tốt đẹp của Cố đô Hoa Lư, làm nổi bật bản sắc văn hóa vùng đất và con người Hoa Lư trong tổng thể phát triển du lịch bền vững.
Quyết định số 1080/QĐ-UBND ngày 30/9/2021 của UBND tỉnh Ninh Bình về ban hành “Đề án xây dựng các sản phẩm văn hóa nhằm phát huy giá trị văn hóa, lịch sử Cố đô Hoa Lư phục vụ phát triển du lịch giai đoạn 2021 - 2025 và những năm tiếp theo”[2] đã xác định rõ hướng đi trong việc chuyển hóa các giá trị di sản thành sản phẩm văn hóa - du lịch đặc thù, có chiều sâu, có khả năng lan tỏa và cạnh tranh; Quyết định số 22/QĐ-UBND ngày 13/01/2025 “Phê duyệt Đề án Hệ giá trị văn hóa, con người Ninh Bình trong xây dựng Thành phố trực thuộc Trung ương với đặc trưng đô thị di sản thiên niên kỷ, thành phố sáng tạo”[3] đã đặt Cố đô Hoa Lư vào vị trí hạt nhân văn hóa - lịch sử, vừa là điểm tựa truyền thống, vừa là nguồn cảm hứng sáng tạo cho tương lai.
Bên cạnh việc tổ chức thực hiện các văn bản chỉ đạo của tỉnh và Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, Trung tâm Bảo tồn di tích Lịch sử - Văn hóa Cố đô Hoa Lư tích cực phối hợp với các tổ chức, đơn vị liên quan trong việc lồng ghép chương trình giáo dục di sản vào nhà trường, tổ chức các chương trình học tập thực tế, trải nghiệm lịch sử tại di tích và hoạt động văn hóa.
[1] Tỉnh ủy Ninh Bình (2021), Nghị quyết số 07-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Ninh Bình về phát triển du lịch Ninh Bình giai đoạn 2021 - 2030, định hướng đến 2045.
[2] UBND tỉnh Ninh Bình (2021), Quyết định số 1080/QĐ-UBND về việc ban hành “Đề án xây dựng các sản phẩm văn hóa nhằm phát huy giá trị văn hóa, lịch sử Cố đô Hoa Lư phục vụ phát triển du lịch giai đoạn 2021 - 2025 và những năm tiếp theo”.
[3] UBND tỉnh Ninh Bình (2025), Quyết định số: 22/QĐ-UBND “Phê duyệt Đề án hệ giá trị văn hóa, con người Ninh Bình trong xây dựng thành phố trực thuộc Trung ương với đặc trưng đô thị di sản thiên niên kỷ, thành phố sáng tạo”.
2.2.2. Triển khai đồng bộ các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư
* Công tác khai quật khảo cổ
Công tác bảo tồn di sản Cố đô Hoa Lư được triển khai bài bản, có sự phối hợp chặt chẽ giữa các sở, ngành, địa phương và đội ngũ các nhà khoa học, chuyên gia lịch sử, văn hóa, khảo cổ học. Hoạt động nghiên cứu, khảo sát và khai quật khảo cổ tại Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư luôn được quan tâm và triển khai thường xuyên.
Những kết quả khai quật và nghiên cứu khảo cổ trong những năm gần đây đã mang lại nhiều phát hiện quan trọng, góp phần khẳng định rõ hơn vị trí, vai trò đặc biệt của Hoa Lư trong tiến trình hình thành Nhà nước phong kiến Trung ương tập quyền ở Việt Nam thế kỷ X; có giá trị về mặt khoa học góp phần tạo nên những điểm nhấn mới trong không gian trưng bày, giới thiệu di tích; đồng thời mở ra những hướng đi mới trong quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thời Đinh - Tiền Lê.
Điểm khai quật phía nam đền thờ vua Lê Đại Hành
* Ứng dụng khoa học công nghệ
Trong xu thế chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ hiện nay, Ninh Bình là một trong những địa phương đi đầu trong cả nước trong việc ứng dụng công nghệ thông tin vào phát triển du lịch thông minh và công tác quản lý, bảo tồn di sản. Tại Khu Di tích lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư, việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động thuyết minh và trưng bày đã phát huy hiệu quả rõ nét. Hệ thống thuyết minh tự động bằng nhiều thứ tiếng giúp du khách chủ động tiếp cận thông tin về di tích một cách thuận tiện, linh hoạt, góp phần nâng cao chất lượng tham quan và trải nghiệm.
Hệ thống trình chiếu phối cảnh 3D tại Nhà trưng bày “Di sản văn hóa thời Đinh - Tiền Lê” đã góp phần đổi mới phương thức giới thiệu di sản theo hướng hiện đại. Việc ứng dụng công nghệ này không chỉ phục vụ công tác trưng bày, bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư, mà còn tăng tính trực quan, sinh động, qua đó nâng cao hiệu quả quảng bá và giá trị của di tích.
* Tăng cường giáo dục truyền thống và quảng bá di sản
Công tác giáo dục truyền thống lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư được xác định là nhiệm vụ lâu dài, có ý nghĩa chiến lược. Nội dung giáo dục di sản được chú trọng lồng ghép vào chương trình học ở các cấp học; tổ chức các hoạt động tham quan, học tập thực tế cho học sinh, sinh viên tại Khu Di tích. Nhiều hình thức giáo dục sinh động như các cuộc thi tìm hiểu lịch sử Hoa Lư, thi kể chuyện, vẽ tranh lịch sử, xây dựng trò chơi tương tác về các sự kiện, nhân vật lịch sử gắn với kinh đô Hoa Lư đã được triển khai, tạo sự hấp dẫn và lan tỏa sâu rộng.
Công tác quảng bá, giới thiệu hình ảnh Cố đô Hoa Lư được đẩy mạnh thông qua các kênh truyền thông hiện đại như website, fanpage, báo chí, truyền hình…, góp phần lan tỏa giá trị di sản, xây dựng hình ảnh Cố đô Hoa Lư như một điểm đến văn hóa - lịch sử đặc sắc, giàu chiều sâu trong hành trình khám phá của du khách.
Lễ hội Hoa Lư được tổ chức thường niên vào tháng 3 âm lịch đã trở thành sự kiện văn hóa tiêu biểu của tỉnh, thu hút hàng trăm nghìn lượt du khách. Các nghi lễ truyền thống như rước kiệu, tế lễ, cùng các hoạt động diễn xướng dân gian, hát chèo, trò chơi dân gian… được tổ chức trang trọng, phản ánh sâu sắc đời sống văn hóa tinh thần của cư dân vùng đất Cố đô, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống lịch sử, hun đúc niềm tự hào dân tộc.
* Hoạt động nghiên cứu khoa học, hội thảo
Ninh Bình đặc biệt coi trọng vai trò của nghiên cứu khoa học và tư vấn chuyên môn trong công tác bảo tồn di sản. Năm 2024, tỉnh đã phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Hội Khoa học lịch sử Việt Nam tổ chức Tọa đàm khoa học “Tư vấn về chiến lược bảo tồn, phỏng dựng, phục dựng và phát huy giá trị di sản Kinh đô Hoa Lư bằng giải pháp khoa học và công nghệ”; Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh tổ chức Hội thảo tư vấn, phản biện Đề án “Nghiên cứu, nhận diện, đề xuất phương án bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị không gian lịch sử - văn hóa kinh đô cổ Hoa Lư”; phối hợp với Tạp chí Cộng sản, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế “Giải quyết mối quan hệ giữa phục dựng, bảo tồn di sản văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội: Nhìn từ quản trị vùng và địa phương”.\
Các đại biểu tham dự Hội thảo
Thông qua các hội thảo, tọa đàm khoa học, tỉnh Ninh Bình mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, đồng hành của các nhà khoa học, các chuyên gia, sự phối hợp chặt chẽ giữa Trung ương và địa phương, sự tham gia của doanh nghiệp và sự đồng thuận của nhân dân, nhằm từng bước hiện thực hóa mục tiêu phỏng dựng, phục dựng và phát huy giá trị di sản Cố đô Hoa Lư, góp phần xây dựng Ninh Bình trở thành thành phố di sản thiên niên kỷ, thành phố sáng tạo trong tương lai.
* Đảm bảo vai trò chủ thể của nhân dân trong bảo tồn và phát huy di sản
Một điểm nổi bật trong cách tiếp cận của Ninh Bình là xác định rõ nhân dân giữ vai trò trung tâm, là chủ thể trực tiếp trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản Cố đô Hoa Lư. Các câu lạc bộ văn hóa dân gian, hát chèo, trò chơi dân gian được khuyến khích thành lập và phát triển, tạo không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng gắn với di sản.
Tỉnh Ninh Bình đồng thời khuyến khích người dân tham gia phát triển du lịch, nhất là du lịch sinh thái - văn hóa gắn với bảo tồn di sản. Nhiều chính sách hỗ trợ thiết thực được triển khai nhằm tạo điều kiện cho người dân phát triển mô hình homestay, sản phẩm thủ công truyền thống, dịch vụ ăn uống, vận chuyển phục vụ du lịch. Các khóa đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng làm du lịch, kỹ năng thuyết minh, hướng dẫn cho người dân vùng di sản được tổ chức thường xuyên, giúp người dân vừa có sinh kế bền vững, vừa góp phần truyền tải chân thực, sinh động giá trị lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư đến du khách.
3. Kết luận
Di sản Cố đô Hoa Lư gắn liền với kinh đô đầu tiên của Nhà nước Phong kiến trung ương tập quyền ở Việt Nam, nơi ghi dấu những sự kiện lịch sử trọng đại của dân tộc. Những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và khảo cổ học đã khẳng định Hoa Lư là biểu tượng của một thời kỳ vàng son trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của Vua Đinh Tiên Hoàng và Vua Lê Đại Hành, đồng thời giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Ninh Bình.
Trước yêu cầu phát triển trong bối cảnh mới, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản Cố đô Hoa Lư cần tiếp tục được triển khai một cách toàn diện, bài bản và bền vững, gắn chặt giữa bảo tồn với phát triển. Quá trình này đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của các cơ quan quản lý, đội ngũ nghiên cứu, các tổ chức chính trị - xã hội và cộng đồng dân cư, nhằm đưa di sản trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của Ninh Bình theo hướng bền vững, giàu bản sắc và chiều sâu văn hóa.
Lương Tú - Phòng Nghiên cứu, ST&BT
Đánh giá giao diện, thông tin cung cấp trên Trang TTĐT
