Trung tâm bảo tồn
di tích Lịch sử - Văn hoá Cố đô Hoa Lư Ninh Bình

KHÔNG GIAN TRƯNG BÀY TẾT CỔ TRUYỀN TẠI DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT CỐ ĐÔ HOA LƯ: GIÁ TRỊ VĂN HÓA VÀ Ý NGHĨA BẢO TỒN

Cố đô Hoa Lư là kinh đô đầu tiên của Nhà nước Phong kiến Trung ương tập quyền ở Việt Nam giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống lịch sử và văn hóa tâm linh của dân tộc. Đây không chỉ là vùng đất ghi dấu sự hình thành của Nhà nước Đại Cồ Việt độc lập mà còn là nơi tôn thờ các vị anh hùng dân tộc có công dựng nước, mở nền chính thống cho quốc gia. Trải qua hơn một nghìn năm lịch sử, Cố đô Hoa Lư vẫn luôn là điểm đến linh thiêng, nơi nhân dân và du khách thập phương tìm về chiêm bái, tưởng niệm, tri ân và hướng về nguồn cội, đặc biệt trong những ngày đầu xuân năm mới.

Nhằm phục vụ nhu cầu tham quan, chiêm bái của du khách đồng thời góp phần bảo tồn và lan tỏa những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, Trung tâm Bảo tồn di tích Lịch sử - Văn hóa Cố đô Hoa Lư đã tổ chức phục dựng không gian Tết cổ truyền trong khuôn viên Khu di tích. Không gian trưng bày tái hiện một phần sinh hoạt văn hóa Tết xưa của người Việt, giúp du khách cảm nhận rõ nét hơn về phong tục, tập quán truyền thống trong đời sống dân gian.

Toàn bộ không gian trưng bày gồm tám gian nhà tranh cấp bốn mang kiến trúc truyền thống, tiêu biểu cho kiểu nhà ở của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Không gian được bố trí tại hai khu vực: khu thứ nhất đặt tại sân nhà Tả Vu thuộc đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng; khu thứ hai đặt tại sân trước nơi thờ đức Khổng Tử trong khu đền thờ vua Lê Đại Hành. Không gian trưng bày được dựng theo kiểu nhà ba gian và năm gian, sử dụng vật liệu tre, nứa quen thuộc của làng quê Việt Nam. Những chất liệu mộc mạc ấy không chỉ phản ánh điều kiện sinh hoạt truyền thống mà còn gợi nhớ hình ảnh quê hương thân thuộc trong ký ức nhiều thế hệ người Việt Nam.

Không gian tết cổ truyền được trang trí bằng những biểu tượng đặc trưng của ngày Tết như cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh, câu đối đỏ, hoa đào, hoa mai… Tất cả tạo nên bầu không khí ấm áp, thiêng liêng của mùa xuân, gợi nhắc phong tục đón Tết lâu đời của dân tộc.

Trong mỗi gian trưng bày, các tiểu cảnh tái hiện những nét sinh hoạt gần gũi của người Việt trong dịp Tết như ẩm thực truyền thống, trò chơi dân gian, hoạt động của các làng nghề thủ công, cùng hình ảnh ông đồ trong trang phục truyền thống đang viết chữ và tặng chữ đầu xuân. Những hình ảnh này không chỉ tái hiện đời sống vật chất mà còn phản ánh đời sống tinh thần phong phú của người Việt.

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hệ thống sông ngòi dày đặc, hình thành nên nền văn minh lúa nước lâu đời, tiêu biểu là văn minh sông Hồng. Môi trường tự nhiên ấy đã ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống, tập quán sản xuất, tín ngưỡng và tâm lý của người Việt. Những giá trị ấy được thể hiện rõ trong văn hóa Tết - thời khắc thiêng liêng đánh dấu sự chuyển giao của đất trời và cũng là dịp con người hướng về cội nguồn.

Một trong những biểu tượng tiêu biểu của Tết cổ truyền là bánh chưng xanh, gắn liền với truyền thuyết Lang Liêu thời Hùng Vương. Bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời, thể hiện quan niệm vũ trụ của người Việt cổ. Bánh chưng, bánh giầy được làm từ những sản phẩm nông nghiệp như gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn và lá dong. Bánh chưng không chỉ là món ăn ngày Tết mà còn là lễ vật thiêng liêng dâng lên tổ tiên vào những dịp lễ quan trọng. Qua đó, thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên, với cộng đồng và với thế giới tâm linh.

Không gian trưng bày cũng giới thiệu các nghề thủ công truyền thống, tiêu biểu như nghề mây tre đan - sản phẩm của đời sống nông nghiệp gắn liền với sông nước. Từ những nguyên liệu quen thuộc như tre, nứa người dân đã tạo nên nhiều vật dụng phục vụ sinh hoạt và sản xuất, đồng thời hình thành nên những làng nghề đặc sắc mang đậm dấu ấn văn hóa địa phương.

Bên cạnh đó là nghề làm hương, một nghề gắn liền với đời sống tín ngưỡng của người Việt. Trong văn hóa truyền thống, thắp hương là nghi thức thể hiện lòng thành kính với tổ tiên, là sự kết nối giữa thế giới hiện tại và thế giới tâm linh. Nghi lễ ấy còn mang ý nghĩa giáo dục đạo hiếu, nhắc nhở con người nhớ về nguồn cội và gìn giữ truyền thống gia đình. Nhiều làng nghề làm hương nổi tiếng của nước ta như Quảng Phú Cầu (Hà Nội), Cao Thôn (Hưng Yên), Thủy Xuân (Huế), hay làng hương Cổ Lâm, Yên Mô (Ninh Bình)… đã góp phần duy trì và phát triển nét đẹp văn hóa đặc sắc qua nhiều thế hệ.

Một biểu tượng không thể thiếu trong ngày Tết là cây nêu, được dựng với ý nghĩa xua đuổi điều xấu, cầu mong bình an và may mắn cho năm mới. Ở nhiều vùng, cây nêu được dựng từ ngày 23 tháng Chạp và hạ vào mùng 7 tháng Giêng, đánh dấu thời điểm bước vào mùa lễ hội đầu năm.

Không gian Tết còn dành riêng một khu vực cho các trò chơi dân gian như ô ăn quan, chơi chuyền, đánh chắt, ném pháo đất… Những trò chơi giản dị ấy gợi lại ký ức tuổi thơ và thể hiện nét sinh hoạt cộng đồng đậm đà bản sắc.

Đặc biệt, gian ông đồ giới thiệu nghệ thuật thư pháp, loại hình nghệ thuật gắn với truyền thống hiếu học và thẩm mỹ phương Đông. Thư pháp Việt Nam hình thành trên cơ sở tiếp thu chữ Hán, sau đó phát triển với chữ Nôm và ngày nay là chữ Quốc ngữ. Tại Cố đô Hoa Lư, hệ thống văn bia, câu đối, đại tự, sắc phong được lưu giữ trong đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành là những tư liệu quý, minh chứng cho sự tồn tại và phát triển lâu dài của nghệ thuật thư pháp trong đời sống văn hóa dân tộc. Tục xin chữ đầu năm vì thế trở thành nét đẹp truyền thống, thể hiện ước vọng về tri thức, đạo đức và may mắn trong năm mới.

Thông qua không gian trưng bày Tết cổ truyền, Cố đô Hoa Lư đã tái hiện sinh động hình ảnh Tết xưa trong đời sống người Việt. Đây không chỉ là hoạt động phục vụ du lịch và tham quan, chiêm bái của du khách dịp đầu xuân, mà còn góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, giúp thế hệ hôm nay và mai sau hiểu rõ hơn về bản sắc dân tộc và ý nghĩa thiêng liêng của Tết cổ truyền Việt Nam.

                                                                                                                                Phòng Nghiên cứu, Sưu tầm và BT