Trung tâm bảo tồn
di tích Lịch sử - Văn hoá Cố đô Hoa Lư Ninh Bình

HOA LƯ - THĂNG LONG TRONG TIẾN TRÌNH LỊCH SỬ: NGHIÊN CỨU, TIẾP CẬN KINH NGHIỆM BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN TỪ THỰC TIỄN HOÀNG THÀNH THĂNG LONG

Trong dòng chảy phát triển của xã hội hiện đại, di sản văn hóa được nhìn nhận là dấu tích của quá khứ, đồng thời là nguồn lực quan trọng cho hiện tại và tương lai. Việc bảo tồn di sản vì thế mở rộng từ giữ gìn sang phát huy giá trị, gắn kết với đời sống đương đại. Thực tiễn chuyến học tập, trao đổi kinh nghiệm tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội và khu trưng bày khảo cổ học dưới lòng đất tại Nhà Quốc hội, nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn về công tác bảo tồn di sản được gợi mở, đặc biệt đối với các Khu di tích có giá trị lịch sử - khảo cổ học như Cố đô Hoa Lư.

Hoàng thành Thăng Long là một trong những minh chứng tiêu biểu cho tính liên tục của lịch sử Việt Nam, nơi hội tụ nhiều loại hình dấu tích kiến trúc và di vật khảo cổ xếp chồng lên nhau suốt chiều dài hàng nghìn năm, từ thời Đại La (thế kỷ IX, thời Bắc thuộc), qua các dấu tích liên quan đến thời Đinh - Tiền Lê (thế kỷ X), đến các triều đại Lý (1009 -1225), Trần (1226 - 1400), Lê sơ (1428 - 1527), Mạc (1527 - 1592), Lê Trung Hưng (1593 - 1789) và Nguyễn (1802 - 1945). Tuy nhiên, giá trị của di sản này không chỉ nằm ở bề dày lịch sử, mà còn ở cách tiếp cận khoa học trong nghiên cứu và bảo tồn. Tại đây, công tác khai quật khảo cổ học được triển khai quy mô lớn, bài bản, giúp nhận diện rõ cấu trúc không gian kinh đô qua từng thời kỳ. Các hiện vật sau khai quật được chỉnh lý, phân loại và bảo quản khoa học, đồng thời được đưa vào trưng bày với hệ thống diễn giải rõ ràng, giúp kết nối hiệu quả giữa nghiên cứu chuyên sâu và nhu cầu tiếp cận của xã hội.

                                           Đoàn công tác Trung tâm Bảo tồn di tích Lịch sử - Văn hóa Cố đô Hoa Lư tham quan

                                                             và học tập kinh nghiệm bảo tồn di sản tại Hoàng thành Thăng Long

Không chỉ dừng lại ở đó, mô hình bảo tồn di sản tại Thăng Long còn cho thấy sự chuyển dịch từ tư duy quản lý di tích sang quản trị di sản. Hệ thống hồ sơ khoa học được xây dựng đầy đủ, chuẩn hóa và từng bước số hóa, tạo nền tảng cho việc lưu trữ, tra cứu và khai thác lâu dài. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ trong trưng bày và giới thiệu di sản đã góp phần nâng cao trải nghiệm của công chúng, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận di sản vượt ra ngoài không gian vật lý truyền thống.

Tour đêm khám phá Hoàng Thành Thăng Long

Trong buổi trao đổi chuyên môn, bà Nguyễn Hồng Chi, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, đã chia sẻ những kinh nghiệm quý báu, nhấn mạnh tính tổng thể và khoa học trong công tác bảo tồn di sản. Bà cho biết:

“Công tác quản lý di sản cần được triển khai theo hướng tổng thể, gắn với việc phát huy giá trị trong đời sống xã hội. Việc bảo tồn phải bảo đảm tính nguyên vẹn của di tích, đồng thời khai thác hiệu quả các giá trị lịch sử, văn hóa phục vụ nghiên cứu, giáo dục và du lịch.

Trong lĩnh vực khảo cổ học, các hoạt động từ khai quật, chỉnh lý đến xây dựng hồ sơ khoa học được thực hiện theo quy trình chặt chẽ, gắn với yêu cầu bảo tồn lâu dài, bao gồm bảo vệ tại chỗ các dấu tích khảo cổ và đẩy mạnh số hóa dữ liệu phục vụ công tác quản lý, khai thác.

Đồng thời, công tác truyền thông và quảng bá di sản giữ vai trò quan trọng, với việc tăng cường ứng dụng công nghệ số, kết hợp giữa trưng bày truyền thống và các hình thức trải nghiệm tương tác, góp phần đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Trong thời gian tới, chúng tôi dự kiến cùng Cố đô Hoa Lư xây dựng chương trình hợp tác bài bản, bởi hai bên có nhiều di sản tương đồng về lịch sử, kiến trúc và văn hóa. Sự hợp tác này giúp trao đổi kinh nghiệm, nâng cao năng lực quản lý, nghiên cứu, trưng bày và truyền thông, đồng thời mở ra cơ hội triển khai các dự án chung nhằm phát huy giá trị di sản, tạo sức sống lâu dài cho di sản.”

Bà Nguyễn Hồng Chi nhấn mạnh, những nguyên tắc và kinh nghiệm này có thể được tham khảo, vận dụng phù hợp tại các di sản khác như Cố đô Hoa Lư, giúp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong thời gian tới. Những kinh nghiệm được chia sẻ vừa mang tính lý luận, vừa có giá trị thực tiễn cao, là cơ sở quan trọng để nghiên cứu, vận dụng phù hợp trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại Cố đô Hoa Lư trong thời gian tới.

Đoàn công tác chụp ảnh lưu niệm tại Hoàng Thành Thăng Long

Nếu Hoàng thành Thăng Long thể hiện chiều sâu lịch sử qua các tầng văn hóa, thì khu trưng bày khảo cổ học dưới lòng đất tại Nhà Quốc hội là biểu hiện sinh động của tư duy bảo tồn hiện đại. Trong quá trình xây dựng công trình, nhiều di tích khảo cổ quan trọng đã được phát hiện. Thay vì di dời hoặc thu hẹp, các di tích này được bảo tồn nguyên trạng ngay tại chỗ, trở thành một phần của công trình kiến trúc đương đại. Không gian trưng bày được thiết kế khoa học, kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại, cùng với việc ứng dụng công nghệ ánh sáng, trình chiếu và hệ thống thông tin trực quan, đã tạo nên một môi trường vừa mang tính học thuật, vừa hấp dẫn đối với người xem. Mô hình này cho thấy rõ một quan điểm tiến bộ: phát triển không đối lập với bảo tồn, mà cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa để cùng tôn vinh giá trị di sản.

Đoàn công tác tham quan và học tập kinh nghiệm tại khu trưng bày khảo cổ học dưới lòng đất, Nhà Quốc hội

Từ thực tiễn tại Hoàng thành Thăng Long và khu trưng bày khảo cổ học dưới lòng đất, Nhà Quốc hội, có thể thấy rõ vai trò nền tảng của nghiên cứu khảo cổ học trong công tác bảo tồn di sản. Khảo cổ học không chỉ giúp nhận diện và khẳng định giá trị vật chất, tinh thần của di sản mà còn cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc bảo tồn và phát huy lâu dài. Việc kết hợp giữa bảo tồn nguyên trạng, xây dựng hồ sơ khoa học, ứng dụng công nghệ tiên tiến và đổi mới phương thức trưng bày đã tạo nên một mô hình quản trị di sản hiệu quả, phù hợp với xu thế phát triển hiện nay. Đồng thời, quá trình này cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ nhân lực, từ nghiên cứu, bảo quản đến hướng dẫn và giáo dục công chúng, nhằm bảo đảm tính bền vững và phát huy toàn diện giá trị của di sản.

Đặt trong tương quan với Cố đô Hoa Lư, những kinh nghiệm này mang ý nghĩa gợi mở sâu sắc. Là kinh đô đầu tiên của Nhà nước Phong kiến Trung ương tập quyền ở Việt Nam, Cố đô Hoa Lư sở hữu nhiều giá trị lịch sử đặc biệt, từ kiến trúc, di vật, đến dấu ấn văn hóa và tinh thần dân tộc. Trên cơ sở học tập từ Hoàng thành Thăng Long, việc tiếp tục tăng cường nghiên cứu khảo cổ theo chiều sâu, phát triển hệ thống trưng bày đa dạng và tương tác, cùng với triển khai các hình thức trải nghiệm di sản gắn kết với giáo dục công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, sẽ giúp lan tỏa rộng rãi giá trị lịch sử - văn hóa. Đồng thời, xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản và áp dụng mô hình bảo tồn tại chỗ đối với các khu vực khảo cổ quan trọng sẽ góp phần bảo đảm sự bền vững, đồng thời phát huy hiệu quả tiềm năng nghiên cứu, tham quan và giáo dục tại Cố đô Hoa Lư.

Bảo tồn di sản trong bối cảnh hiện nay vừa là quá trình giữ gìn những giá trị di sản của quá khứ, đồng thời hướng tới việc phát huy các giá trị đó trong đời sống hiện đại. Qua quá trình học tập kinh nghiệm, có thể thấy việc quản lý và phát huy di sản ngày càng hướng tới sự cân bằng giữa gìn giữ nguyên trạng và khai thác các giá trị để phục vụ nghiên cứu, giáo dục, trải nghiệm và du lịch. Nhờ cách tiếp cận này, di sản vừa được bảo vệ bền vững, vừa trở nên gần gũi hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, từ đó lan tỏa rộng rãi giá trị lịch sử - văn hóa và đóng góp vào sự phát triển bền vững của cộng đồng.

                                                                             Phòng Nghiên cứu, Sưu tầm và Bảo tồn