DẤU ẤN CƯ DÂN BẢN ĐỊA QUA VĂN BẢN “CA CỬU KHÚC” TRONG LỄ HỘI HOA LƯ

1. MỞ ĐẦU

Lễ hội Hoa Lư (còn gọi là Lễ hội Trường Yên) là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (năm 2014), mang ý nghĩa sâu sắc trong việc tri ân công đức vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành. Trong hệ thống nghi lễ, văn bản Ca cửu khúc giữ vị trí trung tâm của phần tế lễ, không chỉ là nội dung tế tự quy phạm mà còn là nhịp cầu thể hiện cách cộng đồng địa phương tiếp nhận và chuyển hóa di sản. Điểm khác biệt lớn nhất của văn bản này là sự giao thoa giữa yếu tố cung đình và lớp văn hóa dân gian, do chính cư dân bản địa trực tiếp gìn giữ, tái tạo.

Bài viết dựa trên việc phân tích nội dung văn bản [1, tr.55-62] và kết hợp với các tư liệu khảo sát thực địa để làm sáng tỏ dấu ấn của cộng đồng địa phương từ quá trình hình thành, lưu truyền và biểu đạt giá trị của Ca cửu khúc. Qua đó, khẳng định Ca cửu khúc không chỉ đơn thuần là lời tri ân công đức Đinh Tiên Hoàng đế mà còn là bản tuyên ngôn về lòng tự tôn dân tộc cùng những khát vọng nhân sinh bền vững của người dân vùng đất Cố đô.

2. NỘI DUNG

2.1. Dấu ấn cư dân bản địa trong quá trình bảo tồn và tái tạo văn bản

Giá trị của Ca cửu khúc không chỉ thể hiện ở câu chữ mà còn gắn liền với hành trình lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó, tầng lớp trí thức địa phương đóng vai trò then chốt khi chuyển hóa hệ thống Hán văn sang những hình thức gần gũi với đời sống. Điển hình là danh sĩ Phạm Văn Nghị, người đã tái thiết diện mạo văn bản bằng cách diễn giải sang chữ Nôm các điển tích Hán học xa lạ [2, tr. 109]. Qua ngòi bút uyên thâm của cụ, di sản cung đình được tiếp nhận và biến đổi linh hoạt, trở nên tương thích với tâm tư và nguyện vọng của nhân dân Ninh Bình.

Dù từng có giai đoạn bị thất truyền, sự hồi sinh của nghi lễ Tế cửu khúc hiện nay là thành quả từ sự nỗ lực phối hợp giữa Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh, Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia… Quá trình phục dựng này dựa trên những nền tảng tư liệu vững chắc, đặc biệt là đóng góp của ông Dương Văn Vượng (Trường Yên[1]) - người đã lưu giữ bản thảo Hán văn từ năm 1990 [dẫn theo 1, tr. 47]. Hành động “chép tay” của ông là minh chứng sống động cho ý thức bảo vệ báu vật cha ông.

Hơn nữa, công lao của ông Vượng luôn gắn bó chặt chẽ với truyền thống dòng tộc: kết quả khảo sát thực địa tại tổ dân phố Đông Thành (phường Tây Hoa Lư) cho thấy cộng đồng vẫn luôn nhắc nhớ về sự bền bỉ của các cá nhân họ Dương trong việc bảo tồn văn bản tế tự. Và sự hiện diện của các tài liệu liên quan như bản chép tay của ông Nguyễn Văn Ngọ (hiện do bà Phạm Thị Hoan lưu giữ) chính là cơ sở dữ liệu quan trọng để tái hiện nghi lễ trong đời sống đương đại, đồng thời khẳng định sức sống mãnh liệt của di sản ngay trong lòng cộng đồng địa phương.

2.2.  Sự hiện diện của cư dân bản địa trong lòng văn bản

Ca cửu khúc được xem là “linh hồn” của phần tế chính thức tại Lễ hội Hoa Lư. “Khúc (曲) có ý nghĩa là khúc nhạc. Cửu khúc (九曲) là 9 khúc nhạc. Như vậy, Tế cửu khúc là nghi thức tế Vua có 9 khúc ca/hát” [1, tr.45]. Qua phân tích 218 câu, chúng tôi nhận thấy dấu ấn của cư dân Hoa Lư hiện lên qua ba phương diện chính sau:

2.2.1. Dấu ấn cư dân bản địa thể hiện qua các địa danh trong không gian sinh sống

Một trong những điểm nổi bật của Ca cửu khúc là việc đưa các địa danh cụ thể trong không gian sinh tồn của cộng đồng vào nội dung lời ca, thay cho những hình ảnh ước lệ thường thấy trong văn chương cổ. Các địa danh thực địa như núi, sông, đền, miếu xuất hiện trong văn bản không chỉ mang ý nghĩa tả thực mà còn thể hiện sự gắn kết chặt chẽ giữa lịch sử và không gian sinh sống. Người dân khéo léo đặt vùng đất “Tràng An” ngang hàng với các biểu tượng quyền lực tối thượng: “Vầng thái dương như gang tấc đất Tràng An” [1, tr.56]. Đặc biệt, sự đồng nhất “miếu Trường Yên” và “dân Trường Yên” cùng điệp từ trong lời ca “Miếu Trường Yên mà dân cũng Trường Yên” [1, tr.57] đã khẳng định mạnh mẽ bản sắc chủ thể, cho thấy cộng đồng và môi trường sống là một thực thể văn hóa không thể tách rời.

Bên cạnh đó, văn bản còn dẫn dắt cảm xúc người nghe qua các địa danh thân thuộc như “núi Mã Yên”, “sông Hoàng Long”, “núi Trạng Nguyên”, “núi Hòm Sách”. Những hình ảnh như “Núi Mã Yên ngàn bông lau phất gió / Điềm khải thánh Hoàng Long còn mãi đó” [1, tr.60] không chỉ tôn vinh cảnh sắc quê hương mà còn khẳng định niềm tin thiêng liêng: Tiên hoàng vẫn luôn ngự trị ngay trong lòng núi sông quê hương. Đây là dấu ấn tư duy mạnh mẽ của cư dân trong việc ghi danh mảnh đất quê hương vào dòng chảy lịch sử và văn hóa tâm linh của dân tộc.

2.2.2. Dấu ấn qua ước nguyện tập thể và tư duy nông nghiệp

Dấu ấn bản địa còn thể hiện qua tính thực tế trong lời cầu nguyện, nơi những mong cầu thiết thực của cư dân nông nghiệp được lồng ghép khéo léo bên cạnh việc ca tụng tiền nhân. Thay vì ngôn từ ước lệ, Ca cửu khúc tập trung vào sự ấm no của làng xã với những lời khẩn nguyện như: “Hạnh phúc, ấm no trăm nhà, muôn họ” [1, tr.59] hay “Thần phù độ muôn nhà vui vẻ / Muôn ngàn năm ban phúc lộc dân sinh” [1, tr.61]. Cách dùng từ “trăm nhà”, “muôn họ” khẳng định tư duy cộng đồng; người dân Hoa Lư không cầu xin cho cá nhân mà hướng tới sự ổn định chung của làng xã - tâm thế bắt nguồn từ thực tế nền sản xuất phụ thuộc vào thiên nhiên.

Đặc biệt, hình ảnh “bữa cơm no ấm” trong “Bữa cơm no ấm hồng phúc trời trao, / Đội ơn trên lộc nước dồi dào” [1, tr.59] là nét phác họa chân thực nhất về đời sống nông nghiệp địa phương. Đưa “bữa cơm” vào lời tế vua, dân gian đã cụ thể hóa khái niệm “thái bình” thành những giá trị hiện hữu ngay trong từng nếp nhà, từng vụ mùa bội thu. Đây là dấu ấn nhân văn sâu sắc, khẳng định triết lý lấy sự no ấm của nhân dân làm gốc rễ của mọi nghi lễ tế tự.

2.3. Dấu ấn qua ý thức tự chủ và lòng tự tôn dân tộc

Dấu ấn cư dân bản địa không chỉ dừng lại ở những mong cầu dân sinh mà còn vươn tới tầm cao của lòng tự tôn dân tộc sâu sắc. Điều này thể hiện rõ nét qua việc người dân chủ động đưa vào văn bản những lời khẳng định đanh thép về chủ quyền: “Sông núi nước Nam vua Nam ngự” [1, tr.62]. Việc trích dẫn tinh thần bản tuyên ngôn độc lập thường được coi là đầu tiên của nước ta (“Nam quốc sơn hà”) vào lời ca tế tại Lễ hội Hoa Lư không chỉ tôn vinh lịch sử mà còn góp phần củng cố mạnh mẽ nhận thức cộng đồng về nguồn gốc và bản sắc dân tộc.

Đối với cư dân Trường Yên, việc thờ phụng vua Đinh, vua Lê đã vượt khỏi khuôn khổ hoạt động tâm linh thuần túy, trở thành cách thức bảo vệ ngọn nguồn nền độc lập nước nhà. Trong tâm thức của họ, Cố đô Hoa Lư không chỉ là dấu tích quá khứ mà còn là khởi nguồn vĩnh cửu của kỷ nguyên tự chủ sau nghìn năm Bắc thuộc. Lòng tự tôn ấy được cụ thể hóa qua việc tôn vinh các vị quân chủ ngang hàng với quyền lực tối thượng của vũ trụ, biến quê hương thành vùng đất “địa linh”, bất khả xâm phạm. Chính ý thức tự chủ này đã nâng tầm Ca cửu khúc từ một văn bản nghi lễ thành một bản tuyên ngôn về tinh thần độc lập, mãi vang vọng qua tiếng hát và nhịp trống của những người con vùng đất Cố đô.

2.4. Dấu ấn bản địa qua hình thức trình diễn nghệ thuật

Dấu ấn cư dân bản địa không chỉ nằm trên những trang giấy mà còn hiện hữu sinh động qua hình thức diễn xướng. Ca cửu khúc không được đọc theo cách thông thường mà được trình diễn bởi các đào nương (nữ quan) “theo nghệ thuật diễn xướng dân gian (...) vừa hát theo kiểu Ca trù hay hát cửa đình, vừa múa” [1, tr.47]. Chủ thể thực hiện nghi lễ này là những người dân Trường Yên có đạo đức tốt, am hiểu việc tế tự. Họ phải luyện tập và thực hiện các nghi thức chay tịnh nghiêm ngặt trước lễ hội [1, tr.46].