Trung tâm bảo tồn
di tích Lịch sử - Văn hoá Cố đô Hoa Lư Ninh Bình

Kinh thành Hoa Lư được xây dựng chủ yếu dựa vào địa hình tự nhiên, không đòi hỏi nhiều nhân công để đắp thành, đào hào như các đô thành nhân tạo kiểu Cổ Loa. Do đó, kinh thành không có các vòng thành bao bọc rõ rệt. Các địa danh Ngoại thành, Nội thành là cách gọi dân gian, phản ánh vị trí không gian từ ngoài vào trong theo lộ Tiến Yết (nay là Quốc lộ 12C). Cách gọi này mang tính địa phương, có khả năng hình thành trong giai đoạn Hoa Lư đã mất vị trí trung tâm chính trị của đất nước, khi dân cư dần di chuyển vào sinh sống trong khu vực thành cũ.

Toàn cảnh Cố đô Hoa Lư ngày nay

2.2. Hệ thống phòng thủ bảo vệ kinh thành Hoa Lư

Về mặt quân sự, kinh thành Hoa Lư được bảo vệ từ xa bằng một hệ thống căn cứ và tuyến phòng thủ bố trí ở cả bốn hướng. Phía Tây, từ kinh thành đi ra là con đường Thượng đạo, xuất phát từ khu vực phố Cát, được mô tả là “con đường Cái rộng chừng hai trượng, là con đường vào Thanh Hoa của triều trước”. Theo Phù biên tạp lục, đây từng là tuyến đường lên kinh đô ngắn và thuận tiện, song đến cuối thế kỷ XVIII thì con đường núi đã bị bế tắc, không còn sử dụng được.

Khai quật khảo cổ làm rõ dấu tích kiến trúc tại Khu di tích Cố đô Hoa Lư

 Hiện nay, khu vực cửa ngõ phía Tây vẫn còn lưu giữ nhiều di tích thờ vua Đinh, vua Lê và các tướng lĩnh triều Đinh. Thôn Đông Thịnh (xã Quỳnh Lưu) còn dấu vết thành Hẻo, tương truyền do vua Đinh cho đắp khi xây dựng kinh thành. Khu vực chợ Cầu (xã Nho Quan) lưu truyền dấu tích và truyền thuyết về đấu đong quân của triều Đinh.

Tại xã Quỳnh Lưu có hệ thống đền thờ vua Đinh và đền thờ hai tướng nhà Đinh là Lê Du và Lê Chương, cho thấy phía Tây kinh thành được tổ chức thành hai điểm phòng ngự quan trọng.

Phía Đông kinh thành là hệ thống núi đá vôi gồm núi Hang Quàn, Hang Son, thung Nứa, Am Tiên, Ghềnh Tháp và Thung Mộc. Các ngọn núi này cao sừng sững, vách đá dựng đứng, tạo thành bức tường thiên nhiên gần như không thể vượt qua. Con đường bộ phía Đông theo văn bia cầu Lòn (sông Tranh), dựng năm Tự Đức thứ 31 (1880), được gọi là lộ Tiến Yết. Thiên Tôn động giữ vai trò tiền trạm trấn giữ, nơi hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật khai quật thời Đinh và dấu tích của đài Kính Thiên.

Ngay đầu lộ Tiến Yết vào kinh thành là các dãy núi Lương Sơn, Côn Lĩnh, Dũng Đương, được xem như những tuyến thành thiên nhiên đầu tiên án ngữ cửa ngõ. Câu đối tại đền Hà, dưới chân núi Côn Lĩnh, khẳng định rõ vai trò này: “Côn Lĩnh tiền đồn Đinh tiền thủy”. Trên tuyến đường vào kinh thành, 

ngoài trạm tiền tế ở Thiên Tôn động, còn có hai trạm kiểm soát tại Quán Vinh và Áng Ngụ (phủ Hành Khiển). Con đường này men theo chân núi về phía Nam, với dãy núi Bình Hà, Tay Ngai ở phía Nam và dãy Con Cá, Quèn Ổi, núi Vọng, Con Tôm ở phía Bắc, tạo thành một lớp phòng thủ thiên nhiên thứ hai vững chắc.

Phía Nam kinh thành, khu vực làng Thiện Trạo (nay thuộc phường Ninh Sơn, gần cầu Yên), triều Đinh cho đặt dinh Thủy Sư, còn gọi là Đồn Thủy. Đây là vị trí kiểm soát toàn bộ tuyến đường thủy từ biển vào và tuyến đường bộ từ đèo Ba Dội. Phía Bắc và Đông Bắc, sông Hoàng Long và sông Đáy bao quanh, đóng vai trò như hào nước tự nhiên, cản trở các hướng tiến công vào kinh thành.

Ngoài thành Ngoại và thành Nội, trong ký ức của cư dân địa phương, Hoa Lư còn có một khu vực được gọi là Thành Nam. Thành Nam bao gồm toàn bộ phần đất từ Xuyên Thủy động trở vào phía Nam kinh thành, nằm liền kề thành Ngoại, với diện tích trên 100 ha. Khu vực này có dòng Tiểu Long Giang (sông Sào Khê) chảy qua. Theo truyền ngôn, trước kia Thành Nam có bờ thành đất, nay đã hoang phế và không còn dấu tích rõ ràng. Thành Nam thời Đinh không có dân cư sinh sống, điều này được Tống Cảo ghi nhận khi sang sứ Đại Cồ Việt năm 990.

Dấu tích kiến trúc gạch và nền móng được phát lộ trong hố khai quật khảo cổ tại Cố đô Hoa Lư.

Thành Nam kết nối với thành Ngoại bằng đường thủy theo dòng Tiểu Long Giang và đường bộ qua quèn Thung Mộc. Dọc theo dòng sông còn tồn tại nhiều di tích thờ các tướng lĩnh triều Đinh như Phủ Thạch Bàn, Phủ Ngòi Gai, đền Áng Mương, Phủ Đột, Phủ Hang Tối, Phủ Thung Khống… Các di tích này đều có quy mô nhỏ, kiến trúc giản dị theo kiểu chuôi vồ. Theo các bậc cao niên ở Trường Yên, đây là những nơi thờ tướng nhà Đinh; riêng Phủ Thạch Bàn còn lưu bài vị ghi: 丁 朝 左 監 官 尊 神 位 前 (Đinh triều Tả giám quan tôn thần. Vị tiền) và 丁 朝 右 監 官 尊 神 位 前 (Đinh triều Hữu giám quan tôn thần. Vị tiền).0 Phủ Đột có câu đối: “Thái Bình danh tướng truyền thiên tải”, ca ngợi công lao các danh tướng thời Đinh.

3. Kết luận

Từ những tư liệu trên, có thể thấy kinh thành Hoa Lư bao gồm ba khu vực: Thành Ngoại, thành Nội và Thành Nam, hợp thành một mô hình đô thành đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Việc xây dựng kinh thành không câu nệ hình thức hay kích thước, mà triệt để dựa vào địa thế núi non hiểm trở và hệ thống sông ngòi tự nhiên. Bốn mặt kinh thành đều được bố trí các cứ điểm phòng ngự từ xa đến gần, tạo nên thế trận liên hoàn, chặt chẽ. Với đặc trưng mang đậm tính chất quân sự, kinh thành Hoa Lư thực sự là một “quân thành đá”, phản ánh rõ tư duy dựng nước và giữ nước của triều Đinh - Tiền Lê trong buổi đầu của Nhà nước Đại Cồ Việt.

                                                                                                                                                                                                                                                                                    Kim Cúc