Trung tâm bảo tồn
di tích Lịch sử - Văn hoá Cố đô Hoa Lư Ninh Bình

BƯỚC ĐẦU TIẾP CẬN MỘT SỐ DI TÍCH VÀ TƯ LIỆU PHI VẬT THỂ THỜI ĐINH TẠI XÃ GIA HƯNG, XÃ ĐẠI HOÀNG  (NINH BÌNH)

I. MỞ ĐẦU

Trong quá trình nghiên cứu về triều đại nhà Đinh (968 - 980), xã Gia Hưng và xã Đại Hoàng, tỉnh Ninh Bình là khu vực còn lưu giữ khá nhiều dấu tích gắn với thời niên thiếu và quá trình hình thành lực lượng ban đầu của Đinh Bộ Lĩnh trước khi xây dựng kinh đô Hoa Lư. Bên cạnh hệ thống di tích, tại địa phương hiện còn lưu giữ nhiều tư liệu dân gian, truyền thuyết và hình thức sinh hoạt tín ngưỡng gắn với vương triều Đinh.

Thực hiện Chương trình công tác năm 2026 và các yêu cầu thực tiễn của công tác chuyên môn, ngày 23/5/2026, Trung tâm Bảo tồn Di tích Lịch sử - Văn hóa Cố đô Hoa Lư đã tổ chức đoàn điền dã, khảo sát và sưu tầm tại xã Gia Hưng và xã Đại Hoàng.

Đợt khảo sát là những tiếp cận bước đầu về hiện trạng các di tích liên quan đến nhà Đinh, đối chiếu nguồn tư liệu với thực tế địa hình và tiếp cận các tư liệu phi vật thể còn lưu giữ trong cộng đồng. Chuyến đi cũng hướng đến việc tạo mối liên hệ với Ban quản lý các di tích và các bậc cao niên tại địa phương để phục vụ công tác sưu tầm, nghiên cứu trong thời gian tới.

II. NỘI DUNG

1. Giới thiệu sơ bộ và ghi nhận không gian vật thể tại các điểm khảo sát

Theo kế hoạch công tác, đoàn đã tiến hành khảo sát hai cụm di tích gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp vua Đinh Tiên Hoàng.

1.1. Cụm di tích tại xã Gia Hưng

Đình Trai (đình Viến) và chùa Hưng Quốc

Đình Trai (đình Viến) và chùa Hưng Quốc xã Gia Hưng, tỉnh Ninh Bình, là cụm di tích nằm kế cận nhau tạo thành quần thể khép kín, theo kiểu kiến trúc “Tiền Phật hậu Thần”

Đình Trai là nơi nhân dân địa phương phụng thờ Đinh Tiên Hoàng đế, Thái hậu Dương Vân Nga, Lý Thái Tổ Hoàng đế và phối thờ Cao Hoàng hậu Lý Thái Tổ. Đình được làm bằng gỗ trai - loại gỗ vô cùng bền chắc nên có tên gọi chính thức là đình Trai. Qua khảo sát bước đầu, di tích vẫn còn lưu giữ kiến trúc thời Nguyễn trên nền mặt bằng cũ.

Đình Trai - Di tích lịch sử cấp tỉnh, xã Gia Hưng, Ninh Bình

Chùa Hưng Quốc là nơi thờ Phật và Mẫu Thoải. Chùa nằm trong vùng căn cứ quân sự đầu tiên, khi xưa Đinh Bộ Lĩnh phất cờ lau, tập hợp binh mã, dẹp loạn 12 sứ quân, lập nên nước Đại Cồ Việt. Chùa được xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh năm 2004.

Thung Lau (Động Hoa Lư): Là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, được coi là một trong những “căn cứ quân sự đầu tiên của Đinh Bộ Lĩnh khi dấy binh xây dựng sứ quân” [1, tr.178]. Khu vực này là “một thung lũng rộng khoảng 16 mẫu (57.600m²) [1, tr.178], bốn bề bao bọc bởi các dãy núi đá vôi hình vòng cung trùng điệp, kiên cố. Lối vào duy nhất là quèn đá nhỏ, cao khoảng 30m, có Đầm Cút phía trước như một chiến hào tự nhiên hiểm trở, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phòng thủ. Hiện nay, giữa thung còn đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và thiền sư Nguyễn Minh Không, được xây dựng trên khu vực tương truyền là hành dinh cũ.

Thung Lau - Di tích lịch sử cấp quốc gia, xã Gia Hưng, Ninh Bình

Đoàn khảo sát và sưu tầm tư liệu tại xã Gia Hưng

Thung Lá: Nằm gần Thung Lau, Thung Lá cũng là “một thung lũng bốn bề núi đá bao quanh, lối vào cũng chỉ có một quèn nhỏ cao khoảng 30m” [1, tr.178]. Tại Thung Lá hiện còn đền thờ Quốc Mẫu Đàm Thị - Thân mẫu của vua Đinh và Vương Bà - nhân vật dân gian gắn với việc chữa trị cho binh sĩ nghĩa quân xưa bằng cây thuốc trong vùng. Tên gọi Thung Lá cũng được cho là xuất phát từ những truyền thuyết này. Di tích còn giữ được cảnh quan tự nhiên khá nguyên vẹn, phản ánh đặc điểm địa hình của vùng thung lũng núi đá.

Thung Lá - Di tích lịch sử cấp quốc gia, xã Gia Hưng, Ninh Bình

Thung Lau, Thung Lá được công nhận là Quần thể di tích cấp Quốc gia năm 1996. Quan sát bước đầu tại đây giúp đoàn ghi nhận nhiều điểm phù hợp giữa mô tả trong các thư tịch cổ về việc vua Đinh xây dựng căn cứ tại vùng núi hiểm trở.

1.2. Cụm di tích tri ân và phát tích vương triều Đinh tại xã Đại Hoàng

Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và lăng phát tích nhà Đinh

Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng “tọa lạc trên một khu đất rộng khoảng 3 sào Bắc Bộ thuộc thôn Vân Bòng” [1, tr.173], xã Đại Hoàng (xưa là làng Đại Hữu, châu Đại Hoàng). Đền được xây dựng trên nền nhà cũ tương truyền là của gia đình vua Đinh. Trong khuôn viên đền hiện còn một sập đá gọi là Long Sàng. Trước đền có hồ Bán Nguyệt là nơi tụ thủy. Ngoài vua Đinh, di tích còn thờ Thái tể Định Quốc Công Nguyễn Bặc và Thái Quốc Công Đinh Điền. Qua khảo sát, đoàn bước đầu ghi nhận hệ thống bài trí thờ tự và một số câu đối Hán Nôm còn lưu giữ tại di tích.

Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng tại thôn Vân Bòng, xã Đại Hoàng, Ninh Bình

 (Nguồn ảnh: sưu tầm)

Lăng phát tích nhà Đinh nằm trên lưng chừng núi Kỳ Lân (núi Chùa), gắn với quan niệm dân gian về vùng đất phát tích của dòng họ Đinh. Theo tư liệu địa phương, năm 2009 tại đây phát hiện hai chum sành cổ có niên đại khoảng thế kỷ X. Dân gian cho rằng đây là hai hũ cốt tổ tiên ông Đinh Công Trứ chôn cất.

Lăng Phát tích nhà Đinh, xã Đại Hoàng, Ninh Bình

Chùa Kỳ Lân: Ngôi chùa nằm dưới chân núi Kỳ Lân, gắn liền với những truyền thuyết dân gian về sự ra đời của Đinh Bộ Lĩnh. Không gian chùa kết hợp giữa kiến trúc tín ngưỡng và cảnh quan hang động tự nhiên.

Chùa Kỳ Lân, xã Đại Hoàng, Ninh Bình (Nguồn ảnh: sưu tầm)

Nhà thờ và lăng mộ Nguyễn Bặc: Đây là nơi thờ Định Quốc Công Nguyễn Bặc - một trong những vị công thần quan trọng của triều Đinh. Di tích cho thấy sự duy trì tín ngưỡng thờ công thần trong cộng đồng địa phương qua nhiều giai đoạn lịch sử. Theo thông tin từ dòng họ Nguyễn, tại khu vực lăng mộ từng phát hiện hai hũ sành cổ có niên đại khoảng thế kỷ X. Nhà thờ và lăng mộ Nguyễn Bặc hiện đã được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.

Nhà thờ Định Quốc Công Nguyễn Bặc, xã Đại Hoàng, Ninh Bình

Lăng mộ Định Quốc Công Nguyễn Bặc, xã Đại Hoàng, Ninh Bình

2. Tiếp cận tư liệu phi vật thể

Bên cạnh việc khảo sát hệ thống di tích, đoàn cũng làm việc trực tiếp với ban quản lý di tích và các bậc cao niên nhằm tìm hiểu thêm về các nguồn tư liệu dân gian liên quan đến triều Đinh.

Trao đổi tư liệu dân gian liên quan đến thời kỳ nhà Đinh

Nội dung được quan tâm trong đợt khảo sát này là tư liệu lưu giữ liên quan đến các di tích và văn bản “Ca cửu khúc”, các hình thức diễn xướng trong lễ hội truyền thống tại địa phương. Đây là dạng văn tế gồm 9 khúc, được sử dụng trong nghi lễ nhằm ca ngợi vua Đinh và các công thần triều Đinh.

Qua trao đổi bước đầu, đoàn ghi nhận hiện trạng lưu giữ văn bản, hình thức truyền dạy và việc sử dụng “Ca cửu khúc” trong sinh hoạt tín ngưỡng tại địa phương. Đồng thời, đoàn đề xuất sao chép và tiếp cận các văn bản hiện còn để phục vụ công tác nghiên cứu sau này. Các tư liệu thu thập được từ thực địa sẽ là nguồn tài liệu quan trọng cho quá trình nghiên cứu liên quan đến thời Đinh tại các khu vực này.

III. KẾT LUẬN

Chuyến điền dã, khảo sát tại xã Gia Hưng và xã Đại Hoàng ngày 23/5/2026 đã hoàn thành các nội dung theo kế hoạch đề ra. Qua quá trình khảo sát, đoàn bước đầu nhận diện được đặc điểm của hệ thống di tích gắn với thời Đinh tại hai khu vực này, đồng thời tiếp cận thêm các nguồn tư liệu phi vật thể còn lưu giữ trong cộng đồng địa phương.

Những ghi chép, hình ảnh và tài liệu thu thập được trong chuyến công tác sẽ là cơ sở phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng thời Đinh. Đây cũng là bước chuẩn bị cần thiết cho công tác sưu tầm, nghiên cứu và bảo tồn di sản liên quan đến Cố đô Hoa Lư trong thời gian tới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ban Thường vụ huyện ủy Gia Viễn (2023), Gia Viễn - Lịch sử văn hóa, Công ty TNHH TM & DV Hà Phương, Ninh Bình.

2. Trung tâm Bảo tồn Di tích Lịch sử - Văn hóa Cố đô Hoa Lư (2026), Kế hoạch số 04/KH-TTBTCĐHL về việc Điền dã, khảo sát và sưu tầm tư liệu tại một số di tích gắn với Đức vua Đinh Tiên Hoàng.

      Phòng Nghiên cứu, Sưu tầm và Bảo tồn