Trung tâm bảo tồn
di tích Lịch sử - Văn hoá Cố đô Hoa Lư Ninh Bình

GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC, VĂN HÓA VÀ DU LỊCH CỦA HỒ BÁN NGUYỆT TẠI ĐỀN THỜ VUA ĐINH TIÊN HOÀNG

 

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong tiến trình lịch sử dân tộc, Hoa Lư là kinh đô đầu tiên của Nhà nước Phong kiến Trung ương tập quyền Việt Nam. Nơi đây không chỉ chứng kiến những dấu mốc quan trọng của lịch sử dân tộc như thống nhất giang sơn, kháng Tống, bình Chiêm, mà còn là vùng đất gắn với buổi đầu của vương triều nhà Lý trước khi dời đô về Thăng Long. Hiện nay, khu di tích lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư nằm trong vùng lõi của Quần thể danh thắng Tràng An - Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới được UNESCO vinh danh năm 2014.

Trong không gian linh thiêng của đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, hồ Bán Nguyệt trước Nghi Môn ngoại như một khoảng lặng phía trước nơi thờ tự. Mặt nước phẳng lặng phản chiếu mái đền cổ, hàng cây và núi Mã Yên góp phần tạo nên vẻ đẹp cổ kính, yên bình của không gian Cố đô Hoa Lư. Hồ là hạng mục cảnh quan góp phần hoàn thiện bố cục không gian phía trước đền thờ, đồng thời gợi nhắc quan niệm tổ chức không gian truyền thống trong kiến trúc cổ Việt Nam. Bài viết tập trung làm sáng tỏ vị trí không gian, bố cục thẩm mỹ cùng những giá trị văn hóa và du lịch tiêu biểu của hạng mục độc đáo này.

2. NỘI DUNG

2.1. Hồ Bán Nguyệt trước đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng

Tương truyền, đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và đền thờ vua Lê Đại Hành được khởi dựng từ thời Lý trên nền cung điện cổ nhằm tưởng nhớ công lao của hai vị vua có công trong buổi đầu dựng nước và giữ nước.

Trải qua nhiều biến động lịch sử, các công trình ban đầu không còn tồn tại. Đến đầu thế kỷ XVII, “Lễ quận công Bùi Thời Trung cho xây dựng lại hai ngôi đền” vào năm 1600 [1, tr.70]. Sau đó, vào thời nhà Nguyễn (năm 1898), nhân dân Trường Yên tiếp tục trùng tu đền vua Đinh, “làm ngưỡng cửa đá và nâng cao đền bằng tảng đá cổ bồng như ngày nay” [1, tr.70]. Đền thờ vua Đinh được xây theo kiểu “nội công ngoại quốc”, nghĩa là bên trong kiến trúc theo kiểu chữ “công”  (工), bên ngoài kiến trúc theo kiểu chữ “quốc” (国), đường đi lát theo hình chữ “vương” (王).

Các hạng mục trong khuôn viên đền thờ được bố trí đăng đối dọc theo trục thần đạo. Từ hồ Bán Nguyệt, du khách lần lượt đi qua Ngọ Môn quan, Nghi Môn ngoại, Nghi Môn nội để vào khu vực nội điện gồm Bái đường, Thiêu hương và Chính cung. Hai bên trục thần đạo là hệ thống vườn hoa cùng các công trình phụ trợ như nhà Vọng, nhà Khải Thánh, nhà Trù và nhà Bia.

Hồ Bán Nguyệt tọa lạc phía trước đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, tạo khoảng mở cho không gian phía trước khu thờ tự. Tên gọi “Bán Nguyệt” xuất phát từ hình dáng cong nửa vầng trăng. Trong văn hóa phương Đông, hình tượng mặt trăng thường gắn với sự cân bằng và hài hòa. Đồng thời, trong kiến trúc truyền thống phương Đông, hồ nước phía trước công trình thường được sử dụng như một yếu tố nhằm tạo khoảng thoáng, âm dương giao hòa và giúp cân bằng không gian kiến trúc. Do vậy, hồ Bán Nguyệt trước đền thờ vua Đinh gợi liên tưởng tới quan niệm phong thủy truyền thống, đồng thời góp phần hoàn thiện cảnh quan cho đền thờ.

Toàn cảnh đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng

(Ảnh: Đào Minh Tiến)

2.2. Giá trị cảnh quan và kiến trúc

Trong kiến trúc truyền thống phương Đông, việc bố trí hồ nước phía trước đền thờ thường gợi liên tưởng đến thế “minh đường tụ thủy”. Theo quan niệm này, khoảng không gian rộng mở và mặt nước phía trước tạo sự cân đối, hài hòa cho tổng thể kiến trúc.

Tại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, hồ Bán Nguyệt được đặt ở phía trước khu thờ tự, kết hợp với hệ thống núi đá tự nhiên phía sau tạo nên bố cục “tựa sơn hướng thủy” thường gặp trong kiến trúc truyền thống. Hồ nước không chỉ góp phần tôn lên vị thế của công trình mà còn tạo khoảng mở cần thiết, giúp kết nối hài hòa giữa các thành phần kiến trúc và cảnh quan trong khu di tích.

Bên cạnh đó, hồ Bán Nguyệt còn là một hạng mục quan trọng trong bố cục kiến trúc của đền thờ. Từ mặt hồ, hệ thống bậc đá dẫn lên bình phong rồi tiếp nối đến Nghi Môn, tạo nên trình tự không gian rõ ràng trước khi vào khu vực thờ tự. Bức bình phong lưu giữ một số họa tiết trang trí phổ biến trong kiến trúc truyền thống như hoa sen, chim phượng… Đặc biệt, hình tượng hoa cúc tám cánh có nhụy tròn được chạm khắc nổi ở trung tâm bình phong góp phần làm phong phú  giá trị nghệ thuật cho công trình. Sự kết hợp giữa hồ nước, bình phong và một số họa tiết trang trí cho thấy việc tổ chức không gian vừa trang nghiêm, vừa phù hợp với quan niệm thẩm mỹ truyền thống.

Bên cạnh vai trò trong bố cục kiến trúc, hồ Bán Nguyệt còn góp phần tạo nên diện mạo cảnh quan đặc trưng của di tích. Mặt hồ tạo khoảng mở phía trước đền thờ đồng thời phản chiếu hình ảnh cây xanh, kiến trúc cổ và cảnh quan núi đá xung quanh tạo nên sự hài hòa giữa yếu tố tự nhiên và nhân tạo, góp phần làm tăng giá trị thẩm mỹ cho di tích. Trong tổng thể không gian Cố đô Hoa Lư, sự kết hợp giữa mặt nước, địa hình núi đá và hệ thống kiến trúc đã tạo nên một chỉnh thể cảnh quan đặc sắc, góp phần làm nổi bật vẻ đẹp cổ kính của đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng.

2.3. Giá trị văn hóa

Trong không gian đền miếu truyền thống, hồ nước phía trước được xem là yếu tố chuyển tiếp giữa bên ngoài và khu vực thờ tự. Tại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, hồ Bán Nguyệt cùng với bình phong và Nghi Môn tạo nên một trình tự không gian rõ ràng trước khi du khách bước vào khu vực thờ tự. Cách tổ chức này góp phần tạo nên sự trang nghiêm cho di tích, đồng thời thể hiện quan niệm về sự hài hòa giữa kiến trúc, cảnh quan và đời sống tinh thần trong văn hóa truyền thống.

Bức bình phong bên hồ Bán Nguyệt

(Ảnh: Nguyễn Ngân)

Hình dáng bán nguyệt của hồ gợi liên tưởng đến biểu tượng mặt trăng trong văn hóa phương Đông - hình ảnh gắn với sự thanh khiết, cân bằng và viên mãn. Dáng hồ ôm lấy trục đền tạo cảm giác mềm mại, cân đối cho không gian kiến trúc, không chỉ góp phần làm hài hòa bố cục kiến trúc mà còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ của người Việt trong việc tổ chức không gian thờ tự.

Hồ Bán Nguyệt không đơn thuần là một yếu tố cảnh quan mà còn góp phần hoàn thiện cấu trúc không gian văn hóa - tâm linh của đền thờ vua Đinh. Thông qua sự kết hợp giữa mặt nước, kiến trúc và cảnh quan tự nhiên, hồ trở thành một thành tố gắn bó với giá trị văn hóa của di tích, góp phần làm phong phú giá trị văn hóa của không gian Cố đô Hoa Lư.

2.4. Giá trị du lịch và phát huy di sản bền vững

2.4.1. Điểm nhấn cảnh quan hấp dẫn du khách

Nằm trên tuyến tham quan của đền thờ vua Đinh, hồ Bán Nguyệt là một trong những điểm dừng chân được nhiều du khách quan tâm khi tham quan di tích. Mặt nước rộng mở kết hợp với hệ thống kiến trúc cổ và cảnh quan núi đá đặc trưng của Cố đô Hoa Lư tạo nên khung cảnh hài hòa, góp phần nâng cao trải nghiệm người tham quan.

Hồ Bán Nguyệt cũng là nơi nhiều du khách dừng chân tham quan, chụp ảnh và cảm nhận không gian văn hóa của di tích. Vào những thời điểm hoa súng nở hoặc trong mùa lễ hội Hoa Lư, cảnh quan khu vực hồ càng trở nên sinh động, góp phần nâng cao trải nghiệm tham quan.

Trong bối cảnh du lịch di sản ngày càng chú trọng trải nghiệm và cảm nhận không gian, những yếu tố cảnh quan như hồ Bán Nguyệt góp phần tạo bản sắc riêng cho điểm đến. Đây cũng là một trong những yếu tố giúp tăng sức hấp dẫn của đền thờ vua Đinh trong hành trình khám phá Cố đô Hoa Lư.

2.4.2. Giá trị giáo dục lịch sử - văn hóa 

Hồ Bán Nguyệt không chỉ phục vụ nhu cầu tham quan, chụp ảnh mà còn có giá trị như một hình thức giáo dục trực quan về di sản văn hóa dân tộc. Thông qua việc quan sát bố cục không gian, thế đất, dáng hồ và mối liên kết với không gian đền thờ, du khách có thể hiểu rõ hơn tư duy lựa chọn vị trí, tổ chức không gian và cách người Việt gửi gắm quan niệm văn hóa vào việc tổ chức không gian kiến trúc truyền thống. Qua đó, góp phần khơi dậy niềm tự hào lịch sử và ý thức gìn giữ các giá trị di sản dân tộc.

2.4.3. Tiềm năng khai thác du lịch di sản theo hướng bền vững

“Trong dịp nghỉ lễ Giỗ tổ Hùng Vương và 30/4-01/5/2026”, Ninh Bình đã đón “hơn 2.777.123 lượt khách” tham quan [3]. Sự gia tăng lượng khách du lịch đến Ninh Bình cho thấy sức hút ngày càng lớn của du lịch di sản trên địa bàn tỉnh, trong đó có khu di tích lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư.

Với vị trí quan trọng trong tổng thể không gian đền thờ vua Đinh và giá trị cảnh quan đặc sắc, hồ Bán Nguyệt có thể được nghiên cứu khai thác cho các hoạt động trải nghiệm phù hợp với yêu cầu bảo tồn di tích như tham quan chuyên đề về kiến trúc truyền thống, chụp ảnh cảnh quan theo mùa… Đây cũng là không gian phù hợp để xây dựng các chương trình giáo dục di sản và trải nghiệm thực tế dành cho học sinh, sinh viên và du khách.

Để hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2030, tỉnh Ninh Bình hướng tới mục tiêu “ước đón 12 triệu lượt khách, trong đó có 03 triệu lượt khách quốc tế” với quyết tâm xây dựng Hoa Lư trở thành hạt nhân của một “đô thị di sản thiên niên kỷ” mang tầm vóc quốc tế [2]. Trong định hướng đó, hồ Bán Nguyệt tiếp tục giữ vai trò là một thành tố cảnh quan quan trọng trong tổng thể di tích. Việc giữ gìn cảnh quan mặt nước, bảo đảm sự yên tĩnh và hạn chế tác động đến kiến trúc không chỉ góp phần bảo tồn tính nguyên gốc của di tích mà còn giúp giữ gìn bản sắc văn hóa của không gian Cố đô Hoa Lư.

Du khách chụp ảnh bên hồ Bán Nguyệt

(Ảnh: Đức Jully)

3. KẾT LUẬN

Hồ Bán Nguyệt là một thành tố quan trọng trong tổng thể không gian đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, mang những giá trị nổi bật về cảnh quan, kiến trúc, văn hóa và du lịch. Việc bố trí hồ nước phía trước đền thờ không chỉ góp phần tạo nên thế “minh đường tụ thủy” mà còn phản ánh quan niệm tổ chức không gian hài hòa với tự nhiên trong kiến trúc truyền thống của người Việt.

Trong bối cảnh phát triển du lịch di sản hiện nay, hồ Bán Nguyệt tiếp tục góp phần làm phong phú giá trị của khu di tích Cố đô Hoa Lư. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa có ý nghĩa trong phát triển du lịch theo hướng bền vững, đồng thời góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất Cố đô Hoa Lư cho các thế hệ mai sau.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Văn Trò (2008), Cố đô Hoa Lư, tái bản lần thứ 4, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội.

2. Báo Chính phủ (30/12/2024), Ninh Bình - Điểm sáng trên bản đồ du lịch Việt Nam, truy cập tại: https://baochinhphu.vn/ninh-binh-diem-sang-tren-ban-do-du-lich-viet-nam-102241230175518421.htm, ngày truy cập 17/5/2026.    

3. Trung tâm Xúc tiến du lịch Ninh Bình (04/5/2026), Ninh Bình đón trên 2,7 triệu lượt khách dịp nghỉ lễ Giỗ Tổ Hùng Vương và 30/4-01/5/2026, truy cập tại: https://dulichninhbinh.com.vn/item/3599, ngày truy cập 18/5/2026.

Hồng Tâm