CÔNG CHÚA PHẤT KIM VÀ VAI TRÒ CHÍNH TRỊ TRONG VƯƠNG TRIỀU NHÀ ĐINH
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Thế kỷ X là giai đoạn bản lề trong lịch sử Việt Nam, đánh dấu bước chuyển mình từ thời kỳ Bắc thuộc sang kỷ nguyên độc lập, tự chủ, tự cường lâu dài của dân tộc. Trong dòng chảy đầy biến động đó, vương triều nhà Đinh đóng vai trò quan trọng trong công cuộc xây dựng Nhà nước Phong kiến Trung ương tập quyền đầu tiên tại Việt Nam. Sau khi dẹp xong loạn 12 sứ quân thống nhất đất nước, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, ông đặt tên nước là Đại Cồ Việt, lấy niên hiệu Thái Bình. Để củng cố vương quyền của nhà nước Đại Cồ Việt vừa mới thành lập còn non trẻ, đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ thù trong giặc ngoài. Bên cạnh sức mạnh quân sự, vua Đinh Tiên Hoàng đã áp dụng nhiều chính sách nội trị, ngoại giao khôn khéo, một trong những kế sách lớn đó là sự sắp xếp những cuộc hôn nhân chính trị.
Công chúa Phất Kim là nhân vật gắn liền với chính sách hôn nhân chính trị của vua Đinh Tiên Hoàng trong quá trình xây dựng và ổn định nhà nước Đại Cồ Việt. Là dòng dõi hoàng tộc, công chúa gánh vác một sứ mệnh lớn, là cầu nối để vua Đinh Tiên Hoàng gắn kết Ngô Nhật Khánh với triều đình nhà Đinh. Tuy nhiên, số phận của công chúa lại là một bi kịch, phản ánh sự khốc liệt của cuộc tranh giành quyền lực lúc bấy giờ.
II. NỘI DUNG
1. Thân thế
Công chúa Phất Kim (? - 979) là một trong hai công chúa của vua Đinh Tiên Hoàng được ghi trong sách sử nhưng không ghi chép là con của hoàng hậu nào trong số năm vị hoàng hậu của vua Đinh. Theo Đại Việt sử ký toàn thư (Kỷ nhà Đinh) ghi: “Nhật Khánh là con cháu của Ngô tiên chúa quyền, trước xưng là An Vương, cùng 12 sứ quân mỗi người chiếm giữ một vùng. Tiên Hoàng dẹp yên, lấy mẹ Khánh làm hoàng hậu, lấy em gái Khánh làm vợ Nam Việt Vương Liễn, còn lo sinh biến, lại đem công chúa gả cho Khánh” [1, tr.261-262]. Như vậy trong Đại Việt sử ký toàn thư chỉ ghi “công chúa”, không ghi tên là Phất Kim. Trong Những nhân vật lịch sử kinh đô Hoa Lư 968 -1010 tác giả Lã Đăng Bật có viết “Phất Kim là tên dã sử”. Qua đó, có thể thấy rằng tên “Phất Kim” hay còn gọi “Thục Tiết công chúa” chủ yếu xuất hiện trong các tài liệu nghiên cứu địa phương và truyền thuyết dân gian.
2. Cuộc hôn nhân chính trị
“Vua lên ngôi, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, dời Kinh ấp về động Hoa Lư, bắt đầu dựng đô mới, đắp thành đào hào, xây cung điện, đặt triều nghi.” [1, tr.254-255] Nhằm thu phục lòng dân, xoa dịu các thế lực cát cứ, củng cố nền móng cho nhà nước Đại Cồ Việt, vua Đinh đã thực hiện chính sách nhu hoà và gắn kết bằng hôn nhân chính trị. Trong đó, Ngô Nhật Khánh - một thủ lĩnh sứ quân vùng Đường Lâm (Hà Nội), dù đã hàng phục nhưng vẫn ngầm nuôi lòng phản trắc muốn chống lại nhà Đinh. Để tăng cường mối quan hệ với dòng dõi nhà Ngô và hạn chế nguy cơ bất ổn chính trị sau khi đất nước thống nhất, vua Đinh Tiên Hoàng đã thực hiện nhiều cuộc hôn nhân mang tính liên kết chính trị. Vua Đinh Tiên Hoàng lấy mẹ Khánh làm hoàng hậu, lấy em gái Khánh làm vợ Nam Việt Vương Đinh Liễn, đem công chúa Phất Kim gả cho Khánh. Cuộc hôn nhân giữa Ngô Nhật Khánh và công chúa Phất Kim hoàn toàn không xuất phát từ tình yêu đôi lứa, mà là một khế ước chính trị nhằm bảo toàn sự ổn định cho vương triều nhà Đinh vừa dành được độc lập. Đây không chỉ là việc kết duyên giữa hai cá nhân mà còn phản ánh bối cảnh chính trị phức tạp của Đại Cồ Việt trong những năm đầu sau khi đất nước được thống nhất.
Theo Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép, mặc dù được đối đãi trọng hậu nhưng Ngô Nhật Khánh vẫn mang tâm lý bất mãn đối với triều Đinh: “bề ngoài cười nói như không, nhưng trong lòng vẫn bất bình” [1, tr.262]. Những hành động đó cho thấy mâu thuẫn giữa hai bên không được hóa giải hoàn toàn, dẫn đến những biến cố chính trị nghiêm trọng trong những năm cuối của vương triều nhà Đinh. Bi kịch xảy ra khi Ngô Nhật Khánh đem theo công chúa Phất Kim chạy sang Chiêm Thành để cầu viện binh về đánh nhà Đinh. Khi “đến cửa biển Nam Giới rút dao ngắn xẻo má vợ kể tội rằng: Cha mày lừa dối ức hiếp mẹ con ta, lẽ nào ta vì mày mà quên tội ác của cha mày hay sao? Cho mày trở về, ta đi đằng khác tìm kẻ có thể cứu ta” [1, tr.262].
Sau khi Ngô Nhật Khánh chạy sang Chiêm Thành, nghe tin vua Đinh băng hà, Nam Việt Vương Đinh Liễn bị ám hại, triều đình rối ren “Phò mã Ngô Nhật Khánh dẫn thuyền quân Chiêm Thành hơn nghìn chiếc vào cướp, muốn đánh thành Hoa Lư, theo hai cửa biển Đại Ác và Tiểu Khang, qua một đêm, gặp gió bão nổi lên, thuyền đều lật đắm, Nhật Khánh cùng bọn người Chiêm đều chết đuối, chỉ có thuyền của vua Chiêm thoát trở về nước” [1, tr.261].
Diễn biến này cho thấy cuộc hôn nhân giữa công chúa Phất Kim và Ngô Nhật Khánh đã không đạt được mục tiêu gắn kết lâu dài giữa hai bên. Đồng thời, nó cũng phản ánh những khó khăn mà vương triều Đinh phải đối mặt trong quá trình củng cố chính quyền sau khi đất nước thống nhất.
Đền thờ công chúa Phất Kim (Phủ bà chúa)
3. Biểu tượng của lòng trung, hiếu
Trong xã hội phong kiến xưa, tư tưởng Nho giáo với chuẩn mực người phụ nữ phải tuân theo các nguyên tắc đạo đức cốt lõi “Tam tòng, Tứ đức” là khi người phụ nữ đi lấy chồng thường đặt vị thế của chồng lên trên, phải thuận theo chồng. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh chồng bà là phò mã Ngô Nhật Khánh quay lưng chống lại vua Đinh Tiên Hoàng và nhà nước Đại Cồ Việt; theo cách nhìn của các thế hệ sau và trong dân gian địa phương, việc công chúa không đi theo Ngô Nhật Khánh được xem là biểu hiện của lòng trung với triều đình và hiếu với vua cha. Trước sự phản bội của Phò mã, “công chúa Phất Kim rất đau buồn, trở về kinh đô Hoa Lư. Chạy chữa thuốc thang, thịt cắt trên má đã lành nhưng vết sẹo còn trên mặt, làm cho công chúa Phất Kim vô cùng buồn bã. Phất Kim cắt tóc đi tu tại một ngôi chùa ở Hoa Lư” [2, tr.336]. Công chúa đã lựa chọn không theo chồng, lên án việc làm của Ngô Nhật Khánh gây tổn hại đến đất nước và vua cha. Điều đó minh chứng cho ý chí bảo vệ vương triều vững vàng của một công chúa nước Đại Cồ Việt.
Rơi vào cảnh nước mất, nhà tan, phải chứng kiến cha và anh bị hại, chồng là kẻ phản quốc dẫn quân ngoại bang về đánh quê hương, bản thân lại mang vết sẹo trên mặt, nỗi đau quá lớn không thể hóa giải, cuối cùng công chúa đã nhảy xuống giếng nước tại lầu Vọng Nguyệt tự vẫn, kết thúc một cuộc đời đầy đau thương. Việc gieo mình của công chúa không phải là sự yếu đuối của người phụ nữ mà dưới góc nhìn của lịch sử có thể thấy đó là sự lựa chọn để bảo toàn đức hạnh và thể hiện lòng trung thành tuyệt đối với vương triều nhà Đinh, với vua cha.
4. Hình tượng công chúa Phất Kim trong lịch sử và đời sống văn hóa
4.1. Công chúa Phất Kim trong lịch sử
Công chúa Phất Kim là người phụ nữ hoàng tộc, đã đặt lợi ích của quốc gia lên trên hạnh phúc cá nhân, trở thành nhân vật tiêu biểu cho chính sách hôn nhân chính trị dưới thời Đinh Tiên Hoàng.
Bi kịch của cuộc đời công chúa Phất Kim phản ánh những biến động chính trị sâu sắc của thế kỷ X, khi quá trình chuyển từ cát cứ sang nhà nước tập quyền hết sức khốc liệt và không khoan nhượng.
4.2. Công chúa Phất Kim trong đời sống văn hoá dân gian
Dù sử sách chép về công chúa Phất Kim không nhiều, nhưng người dân Cố đô Hoa Lư lại dành cho bà một vị trí trang trọng trong tâm thức. Người dân địa phương tôn kính và thờ phụng bà như một nhân vật lịch sử gắn với ký ức văn hóa của vùng đất Cố đô Hoa Lư. Văn hoá dân gian đã bù đắp cho những khoảng trống lịch sử bằng các truyền thuyết kể về vết sẹo trên má của công chúa, cuộc trốn chạy của Ngô Nhật Khánh và những câu chuyện tâm linh quanh giếng nước nơi công chúa tuẫn tiết.
Hiện nay, người dân địa phương nhìn nhận công chúa như một vị thần bảo hộ, được thờ trang trọng tại đền thờ Thục tiết công chúa (Phủ bà chúa) và được phối thờ tại đền vua thờ vua Đinh Tiên Hoàng cùng với vua cha trong khu di tích cố đô Hoa Lư. Đền thờ công chúa Phất Kim hay Thục tiết công chúa là một ngôi đền được xây dựng để suy tôn công chúa - người phụ nữ thế kỷ X, hiền hậu, trung hiếu và chịu nhiều sóng gió cuộc đời. Đền nằm trong khu làng cổ Yên Thành thuộc thôn Tam Kỳ, xã Trường Yên nay là Tổ dân phố Trường Yên, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Tương truyền đền được xây dựng trên chính nền cung Vọng Nguyệt, nơi ở trước đây của công chúa.
Đền thờ được trang trí hoạ tiết mỹ thuật mang phong cách triều Nguyễn, kiến trúc chữ “Đinh” gồm có 2 toà Tiền bái và Hậu cung. Toà Tiền bái gồm ba gian, mái lợp ngói nam; bờ nóc chính giữa trang trí mặt nguyệt, hai đầu bờ nóc trang trí rồng chầu; tại đây có nhang án thờ các quan và phía dưới thờ tượng thần Bạch Hổ. Toà Hậu cung đặt tượng công chúa trong long đình; dưới long đình, phía trước đặt hai bên là tượng hai nàng hầu. Trong đền thờ “còn bài vị có ghi: “Thục Tiết công chúa thần vị” có nghĩa là: Linh hồn của công chúa hiền thục tiết hạnh ngồi tại đây. Ở bên trên mái hiên phía trước phủ có đề bốn chữ: “Đế Tử Trung Các” có nghĩa là “con vua ở trong các này” [4, tr.109].
Giếng nước trước đền thờ công chúa Phất Kim
Tại đền thờ có rất nhiều cấu đối cho thấy được sự tôn thờ, kính trọng của người dân dành cho công chúa, điển hình trong đó có câu đối khắc gỗ trong đền do Hậu học Đinh Thanh Hiếu bái soạn:
“Vị quân phụ, vị triều đình, kham xưng liệt nữ
Ư cương thường, ư danh tiết, khả vị anh thư”
(Vì vua cha, vì triều đình, thật đáng khen là trang liệt nữ
Giữ cương thường, trọn danh tiết, có thể gọi là bậc anh thư)
Nằm phía trước đền là giếng nước cổ, nơi tương truyền công chúa Phất Kim đã chọn làm nơi kết thúc cuộc đời mình. Giếng có đường kính 5m, miệng hình bát giác, dòng nước quanh năm trong vắt, tựa như tấm lòng trung hiếu sáng trong của công chúa Phất Kim lựa chọn cái chết để giữ trọn đạo hiếu với cha, trung với nước. Giờ đây, giếng vẫn được gìn giữ và bảo tồn như một chứng nhân của lịch sử linh thiêng. Thông qua giếng nước, câu chuyện về cuộc đời của người phụ nữ hoàng tộc xưa trở nên gần gũi và chân thực hơn, biểu tượng cho tinh thần bất khuất, trung trinh của người con gái mang trên mình sứ mệnh vì triều đình, vì đất nước.
Ngày 16/6 âm lịch hàng năm là ngày giỗ Công chúa - Người dân địa phương rước kiệu đức vua cha từ đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng về Phủ thờ Công chúa
Người dân thường đến đây thắp hương để bày tỏ lòng thương tiếc đối với một người con gái trinh liệt, vẹn toàn bổn phận với chữ “Hiếu” nhưng phải gánh chịu nhiều bất hạnh. Dù trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, ngôi đền thờ công chúa vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa của người dân Hoa Lư, góp phần lưu giữ ký ức lịch sử và thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Nhân dân không chỉ thờ những người anh hùng có công lao hiển hách với đất nước mà còn lập đền thờ để ghi nhận sự hy sinh thầm lặng của người phụ nữ trong xã hội phong kiến xưa. Thời gian qua đi nhưng những giá trị của cội nguồn văn hóa vẫn mãi mãi trường tồn.
III. KẾT LUẬN
Từ câu chuyện và cuộc đời của công chúa Phất Kim đã cho ta thấy được lịch sử không chỉ được viết bằng những chiến công của các bậc anh hùng mà còn gắn với số phận và những đóng góp thầm lặng của nhiều nhân vật lịch sử khác. Công chúa Phất Kim đóng vai trò như một mắt xích quan trọng trong chính sách nội trị khôn khéo, mềm mỏng của vua Đinh Tiên Hoàng.
Công chúa Phất Kim không phải là nhân vật được ghi chép nhiều trong chính sử nhưng hình ảnh của bà vẫn được lưu giữ trong ký ức dân gian và đời sống văn hóa của vùng đất Cố đô Hoa Lư. Nghiên cứu về cuộc đời bà giúp hậu thế có cái nhìn nhân văn, toàn diện hơn về bối cảnh lịch sử thời Đinh cũng như vai trò của người phụ nữ trong xã hội đương thời. Trong tâm thức dân gian địa phương, công chúa được tôn vinh như biểu tượng của lòng trung hiếu, tiết hạnh và đức kiên trinh của người phụ nữ Việt Nam.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, Quyển 1, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.
2. Lã Đăng Bật (1998), Những nhân vật lịch sử kinh đô Hoa Lư 968 -1010, NXB Thông tin & Truyền thông, Hà Nội.
3. Lã Đăng Bật (2009), Kinh đô Hoa Lư xưa và nay, NXB Văn hoá dân tộc, Hà Nội.
4. Lê Doãn Đàm (2009), Thắng tích Cố đô Hoa Lư và những huyền thoại, NXB Phụ nữ, Hà Nội.
Nguyễn Ngân - Phòng NCST&BT
Đánh giá giao diện, thông tin cung cấp trên Trang TTĐT
